Andikholelwa ukuba siza kuba nemali elungileyo kwakhona de sithathe le nto ezandleni zikarhulumente... konke esinokukwenza, kukuzama ngendlela ethile, efihlakeleyo, ukwazisa into abangakwaziyo ukuyimisa.Friedrich Hayek, Umphumeleli weNobel Prize kwi-Economics Impembelelo Kubantu Ngamnye — Ukulahleka Kwamandla Okuthenga Sipho ngumfundi waseyunivesithi ohlala kwiflethi encinci. Usebenza isiqingatha sexesha kwivenkile yekofu ukuze akwazi ukuhlawula iindleko zokuphila kwakhe kunye nemfundo. Nje ukuba waqala ukuhlala ezimele, uSipho waba ngugqirha ekulawuleni iledger .
I-ledger yirekhodi yazo zonke iintengiselwano zakho zemali, kubandakanya ingeniso kunye neendleko. Nokuba ufumana okanye uchitha imali, i-ledger ikunceda ukuba ulandele yonke into.
Ekuqaleni kuka-2023, wenza uhlahlo-lwabiwo mali lwe-R180,000 kwiindleko zakhe zonyaka wonke, kubandakanya irenti, ukutya, kunye nezinye izinto ezifunekayo. Nantsi indlela i-ledger yakhe ejongeka ngayo ngoJanuwari 2026:
Umhla Inkcazo Imali Uhlobo Ibhalansi 01/01/2026 Ibhalansi yokuqala R28,800 01/01/2026 Irenti kaJanuwari R14,400 Ukutsalwa R14,400 01/05/2026 Ukutya R1,800 Ukutsalwa R12,600 01/15/2026 Umvuzo wesiqingatha sexesha R9,000 Ukwandiswa R21,600 01/20/2026 Iphetroli yemoto R6,300 Ukutsalwa R15,300 01/30/2026 Iincwadi zefundo R2,700 Ukutsalwa R12,600
Le ledger ibonisa ukuba ibhalansi yokuqala kaSipho yayiyi-R28,800 apho wakhupha khona (ukutsalwa) i-R14,400 ukuhlawula irenti yenyanga. Emva koko wakhupha i-R1,800 ekutyeni waza wafumana i-R9,000 (ukwandiswa) emvuzweni wakhe wesiqingatha sexesha, waphakamisa ibhalansi yakhe yaba yi-R21,600. Emva koko wakhupha imali kuphetroli kunye neencwadi zefundo, waza ibhalansi yakhe yehla yaba yi-R12,600 ekupheleni kwenyanga.
Kwiinyanga ezilishumi elinesibini kamva, uSipho udla isidlo sasemini notatomkhulu wakhe, amxelela ngohlahlo-lwabiwo mali lwakhe luka-2026. Uqaphela ukuba uhlahlo-lwabiwo mali lwakhe alusoloko luhlala ixesha elide njengakuqala kwaye iindleko zokuphila zonyuke kakhulu kunyaka ophelileyo. Xa uSipho ezibuza ukuba kwenzeke njani oku, utatomkhulu wakhe umbonisa lo mfanekiso ulandelayo.
USipho akakholelwa emehlweni akhe. Lelixesha afumanisa ngalo ukuba iindleko zezinto kunye neenkonzo zonyuka kakhulu ngokuhamba kwexesha, nto leyo ekhokelela ekwehleni kwamandla akhe okuthenga.
Utatomkhulu wakhe uthi: “Ngo-1956, ndandisengumfana osaqalayo ebomini. Ndikhumbula ukuba ndandifumana i-R6,840 ngenyanga njengomsebenzi wasefektri. Mhlawumbi ayibonakali inkulu, kodwa yayiyiholo entle ngelo xesha. Enyanisweni, ndakwazi ukonga imali eyaneleyo yokuthenga indlu yam endaweni yasezilalini.”
Utatomkhulu uyaqhubeka: “Amaxabiso ayehluke kakhulu kwinkulungwane ephelileyo. Umzekelo, ngo-2020, ukuthenga iibhari ezingama-30 zeHershey's chocolate kwakubiza i-$26.14. Kodwa ke, ngo-1913, inani elifanayo leebhari zeHershey's lalingabiza kuphela i-$1!”
Lo mahluko mkhulu kwixabiso ubonisa utshintsho kumandla okuthenga ekuhambeni kwexesha kwaye ubonisa indlela ayehla ngayo ngenxa yokunyuka kwamaxabiso (inflation).
Sipho: “Yintoni? Loo nto iyamangalisa. Andinakucinga ukuba irenti yam ibiya kuba iphantsi kangakanani ngelo xesha xa ndithelekisa noku.”
Utata-omkhulu: “Ewe, irenti yakho ibiya kuba iphantsi kakhulu ngelo xesha. Ndinezinye umzekelo ndingawusebenzisa: ngelo xesha, i-$1 ibingathenga iipakethi ezili-10 zeepretzel. Ngo-2020, ndahlawula i-$9.69 ngenani elifanayo. Cinga nje ukuba zingaphi iipakethi ezili-10 zeepretzel eziza kubiza namhlanje.”
Sipho: “Wow, loo nto inomdla kakhulu, Tata-omkhulu. Wawuyivavanya njani le nto xa wawusemncinci?”
Utata-omkhulu: “Hayi bo, Sipho, yonke into ibingabiza kakhulu xa ndandisemncinci. Isonka esinye sasibiza i-$0.18 kuphela, kwaye wawunokuthenga igaloni ye-petrol nge-$0.29 kuphela. Kuyamangalisa indlela indleko yokuphila enyuke ngayo.”
Amandla okuthenga e-U.S. dollar ehle kakhulu kule nkulungwane idlulileyo ngenxa yokunyuka kwamaxabiso kunye nokwanda kwemali eshishinayo.
Emva kwengxoxo notata-omkhulu wakhe, uSipho ubuya ekhaya ajonge kwakhona incwadi yakhe yeencwadi zemali. Ngokukhawuleza ufumanisa ukuba kufuneka acwangcise imali eyongezelelweyo eyi-$1,000 ngo-2024 ukuze akwazi ukuthenga izinto ezifanayo kunye neenkonzo awayezithenge kunyaka ophelileyo. Oku kuthetha ukuba amandla akhe okuthenga ehle nge-$1,000 kuba ngoku kufuneka achithe imali eninzi ukuthenga izinto ezifanayo. Ngelixa indleko yokuphila kaSipho inyuka kakhulu minyaka le, umvuzo wakhe unyuka kancinci kakhulu.
Le theyibhile ilandelayo ibonisa iindleko zikaSipho kulo nyaka wokuqala nowesibini, kunye nepesenti yokunyuka kwexabiso.
Into Ixabiso Unyaka #1 Ixabiso Unyaka #2 % Ukunyuka Irenti $4,000 $4,500 12.5% Ukutya $2,000 $2,300 15% Izinto ezisisiseko $4,000 $4,200 5% Iyonke $10,000 $11,000 10%
Ukuze uSipho akwazi ukuphila kwizinga elifanayo, kuya kufuneka asebenze iiyure ezininzi ngeveki kulo nyaka wesibini ukuze afumane enye i-$1,000.
Ngokweenkcukacha ezivela kwi-US Bureau of Labor Statistics, amaxabiso namhlanje aphantse aphindwe kathathu kunango-1913. Oku kuthetha ukuba idola enye namhlanje ithenga malunga ne-3% yezinto ezazithengwa ngedola enye ngelo xesha.
Umzekelo, ukuba umntu wase-1913 angahamba ngexesha aye ku-2023 ephethe i-$100, uya kufumanisa ukuba imali yakhe ithenga kuphela into enexabiso elifana ne-$3 ngo-1913. Lo mahluko mkhulu kwixabiso ubonisa indlela amandla okuthenga kwemali ehle ngayo ekuhambeni kweminyaka.
Xa sijonga amanani kuphela (nominal terms), kubonakala ngathi uSipho ufumana imali eninzi ngonyaka kunotata-omkhulu wakhe, kodwa iidola ezaziphethwe ngutata-omkhulu wakhe zazixabiseke kakhulu kwaye zazithenga izinto ezininzi ngelo xesha.
Kule mihla, impembelelo enkulu yokunyuka kwamaxabiso (inflation) iyabathintela abantu ekugcineni imali yabo.
Endaweni yoko, uninzi lukhetha ukusebenzisa imali yabo ngokukhawuleza kuba ixabiso layo lehla ngokukhawuleza. Le ndlela yokucinga ingalunganga iyenza kube nzima kubantu ukuba bacwangcise ikamva labo.
Njengoko kubonakala kumzobo, umvuzo womntu ophakathi awukhuli kangako iminyaka emininzi xa kuthelekiswa nokunyuka kwamaxabiso, nangona abantu besebenza ngakumbi. Oku kuthetha ukuba onke amaxabiso ongezelelweyo ngenxa yokusebenza kakuhle agqityelwa kukutyiwa kukunyuka kwamaxabiso, endaweni yokuba abuyiselwe kubantu abasebenzayo.
Ukukhula kweMveliso kunye neNkomfa yeYure (1948-2017). QAPHELA: Inkomfa ibandakanya imivuzo kunye neenzuzo zabasebenzi abavelisayo nabangengabo abaphathi. Umzekelo kaSipho ngumzekelo omnye kuphela phakathi kwabanye abaninzi. Kwihlabathi le-fiat, kuqhelekile ukuba oorhulumente benze imali ngaphandle komda ukuze bafezekise iinjongo zabo, beshiya abantu behlawula iziphumo. Amaxabiso ezinto zemihla ngemihla, ukusuka kwisinkwa ukuya kumakhaya, kunye nokutya ukuya kwiiholide, anyuka minyaka le. Ngelixa abatyebi befumana inzuzo kukunyuka kwamaxabiso ngenxa yokuba neempahla ezixabisa ngakumbi, abantu abaqhelekileyo abagcina imali yabo bayibona ixabiso labo elinzima liphuphuma. Isiphumo? Abantu kunye neentsapho kwihlabathi liphela bayasokola njengoko amandla okuthenga ehla.
Abantu kwihlabathi liphela bazifumana besebenza imisebenzi emininzi kunye neeyure ezininzi ukuze baphile ngendlela efanayo. Kufana nokubaleka kwi-treadmill — ubaleka ngokukhawuleza kodwa awufiki phambili. Inkqubo ye-fiat ishiyela abantu bevakalelwa ngathi bahlala besilwa namaxabiso anyukayo.
Ekuzameni ukuhambelana nokunyuka kweendleko, abaninzi bajika bakhethe ukusebenzisa amakhredithi, nto leyo efana nokubeka i-Band-Aid encinci kumonzakalo omkhulu. Abantu bathatha imali-mboleko okanye benze izigqibo ezikhawulezayo ukuze basinde. Imali ekhawulezayo iba yimfuneko, kwaye abantu bazifumana besebenza ukuze basinde namhlanje endaweni yokucwangcisa ikamva.
Inkqubo ye-fiat, ngenxa yokushicilelwa kwemali rhoqo, ichaphazela ingqondo yoluntu. Ivelisa indlela yokucinga ekhawulezayo — kugxilwa kwizinto ezikhawulezayo endaweni yokucwangcisa ixesha elide. Njengokufumana isisombululo esikhawulezayo, abantu kwihlabathi le-fiat bakhetha izibonelelo ezikhawulezayo. Yindlela yokusinda, kodwa le ndlela idala umjikelo wokuxhomekeka apho abantu befuna naziphi na iindlela zokufumana imali ngokukhawuleza, nokuba ayizinzanga okanye ayisebenzi ixesha elide.
Ngamafutshane, impembelelo yenkqubo ye-fiat ibonisa umfanekiso onzima kubantu kwihlabathi liphela. Kwi-fiat system, amaxabiso anyuka, ingeniso ayinyuki, kwaye umsantsa wokuphila uba ngumlo wemihla ngemihla. Ngelixa amanye amaqela etyeba, uninzi lwabantu kwihlabathi liphela luhlala luxhomekeke kwinkqubo eyenza bahlale besiba poor.
Kwi-luntu olusekelwe kwimali ezinzileyo, izigqibo zemali zikarhulumente zilinganiselwe kumandla oqoqosho. Kwi-fiat system, nangona kunjalo, oorhulumente banokuboleka imali engenamda phezu kwabemi babo. Amandla okushicilela imali nanini na kudla ngokukhokelela ekugxileni kwamandla kwezopolitiko. Inkqubo ye-fiat ivumela oorhulumente ukuba baqokelele amatyala amakhulu, benze izigqibo ezibanceda bona endaweni yoluntu oluninzi.
Amandla amakhulu afana ne-United States afumana inzuzo ngenxa yale meko. Banokushicilela imali ngaphandle komda ukuze baxhase izicwangciso zabo, kuquka iimfazwe. Olu khetho luvumela amazwe anamandla ukuba alawule, achaphazele, kwaye angene kwiingxabano zehlabathi, okudala ukungalingani kwamandla kwihlabathi. Iimfazwe kunye nezenzo ezinkulu zokulawula abanye ziba lula ngokwezimali kumazwe anamandla, ngelixa amanye angenawo amandla afanayo ezezimali esokola.
Phantsi kwenkqubo ye-fiat, ubutyebi abuhanjiswa ngokulinganayo. Endaweni yoko, buhlala bugxile ezandleni zabambalwa. Le meko ifana nokudlala umdlalo weMonopoly apho abadlali abambalwa benazo zonke iihotele kunye nepropathi, ngelixa abaninzi besokola. Inkqubo ye-fiat ibe sisixhobo sokugxila kobutyebi kumaqela athile. Ukushicilelwa kwemali kuvumela oorhulumente ukuba bafake imali eninzi kuqoqosho ngokusebenzisana neebhanki eziphakathi, kwaye abokuqala ukufumana le mali intsha ngabantu sele benobutyebi kunye nesikhundla — amaziko anamandla kunye nabantu abaninzi. La maqela afumana inzuzo yemali entsha phambi kokuba iziphumo zayo ezimbi zivele kuqoqosho.
Ukungalingani kobutyebi akupheleli nje ekubeni abanye benayo abanye bengenayo; kukwathintela abantu abavela kwiintsapho ezingathathi ntweni ekunyukeni kwinqanaba loqoqosho, kufana nokuqalisa ugqatso uphethe umthwalo onzima. Emva koko abatyebi basebenzisa igalelo labo ukuguqula imigaqo karhulumente ukuze ibaxhase, okwandisa umsantsa ngakumbi. Oku kwenza izinto zibe nzima kubantu abaqhelekileyo, kukhokelela kwinkxwaleko yoluntu, ukungathembani nemibutho, kunye noluntu oluphazamisekileyo njengendlu yamakhadi. Ukungazinzi kwenkqubo ye-fiat kubonakala kukungaqiniseki koqoqosho, ingxwabangxwaba kwezopolitiko, kunye neengxaki zehlabathi xa amazwe aseNtshona ejongene nengxaki yezoqoqosho.
Phantsi kwenkqubo yemali ye-fiat, ityala sele libe yinto eqhelekileyo ebantwini. Oorhulumente, imibutho, amashishini, kunye nabantu ngabanye kwihlabathi lonke bafumanisa bezifakele kwiintlambo zetyala.
Utshintsho lwengqondo olwenza abantu bamkele ityala lusekwe kuyilo lwenkqubo ye-fiat. Kwiminyaka engamashumi edlulileyo, kuye kwaba lula ngakumbi ukuba imibutho ithathe ityala elikhulu, kwaye oku kudla ngokuba yimfuneko kubantu abaqhelekileyo ngenxa yokunyuka kwamaxabiso.
Ukwehla okungapheliyo nokukhawulezayo kwexabiso lemali ye-fiat kukhokelela ekuthengeni okungapheliyo, umnqweno ongapheliyo wokuthenga nokusebenzisa izinto apho abantu bethenga ngaphezu kwemfuno yabo, nto leyo ekhokelela ekusetyenzisweni ngokugqithisileyo nasekuchitheni. Nangona kungathi kukuthenga okungapheliyo, ixabiso lokwenene lidlula elo libonakalayo, lichaphazela ingqondo kunye nempilo-ntle yabantu.
Kuyacaca ukuba inkqubo ye-fiat ayisosixhobo soqoqosho kuphela. Endaweni yoko, yinkqubo echaphazela uluntu lonke. Ukusukela kugxininiso lwamandla ukuya kwiimeko zehlabathi, umahluko wobutyebi, kunye nemigaqo yoluntu, inkqubo ye-fiat ichaphazela ngqo indlela amazwe asebenza ngayo nendlela abemi abaqhelekileyo abaphila ngayo.
Umthwalo Wetyala Wehlabathi Ngenxa yenkqubo ye-fiat, oorhulumente kwihlabathi lonke babanjwe kwinethi yetyala ekhulayo, edla ngokubizwa ngokuba 'yijika letyala lehlabathi.' Zamkela ukuba uboleka imali engaphezulu kunoko unokukubuyisa. Le nto iyenzeka kwinqanaba elikhulu. Oorhulumente baqhubeka bethatha ityala elingaphezulu kunoko banokukulawula, beqhutywa kukuchitha okuqhubekayo, ukuboleka, kunye nokucinga kwexesha elifutshane, nto leyo etyhala amazwe amaninzi kufutshane nokungazinzi kwezezimali.
Ukuza kuthi ga namhlanje, urhulumente wase-US wongeze malunga ne-$13 trillion kwityala elitsha ukusukela ngo-2019. Ityala elipheleleyo lenyuke ukusuka kwi-$23 trillion ekupheleni kuka-2019 ukuya kwi-$37 trillion namhlanje. Oorhulumente kwihlabathi lonke abanciphisi ukuboleka kwabo. Enyanisweni, kuyanda, kwaye u-2023 kulindeleke ukuba ube ngomnye weminyaka apho ityala lonyuka kakhulu ukusukela ngo-2021 ngexesha lobhubhane we-COVID.
Kuthetha ukuthini oku kubantu kunye noluntu sele lujongene neziphumo zenkqubo ye-fiat? Ijika letyala lifana neqhwa eliqengqelekayo ezantsi kwentaba, likhula ngokuhamba kwexesha, kwaye akukho zithanda zininzi kwezopolitiko zokulima.
Iziphumo, ukusuka kukwanda kokungalingani ukuya kuxinzelelo loluntu, azinakuphela lula. Endaweni yoko, umthwalo wetyala wehlabathi uya uqhubeka ukwanda, nto leyo eyenza ikamva libe nzima ngakumbi.
Ingxoxo: Iziphumo zenkqubo ye-Fiat Zikhona na ezinye iziphumo abantu kunye noluntu lonke abajongana nazo ngenxa yenkqubo ye-fiat? Zeziphi iziphumo zenkqubo ye-fiat kwilizwe lakho? Kwenzeke ntoni kwimbali? Yachaphazela njani abantu belizwe lakho? Imizekelo yabantu: iseshoni yokusebenzisana