Paano Nagdudulot ng Solusyon ang mga Problema

Ang sinumang may kontrol sa dami ng pera sa ating bansa ay ganap na may kapangyarihan sa lahat ng industriya at kalakalan… kapag napagtanto mong ang buong sistema ay madaling kontrolin, sa isang paraan o iba pa, ng ilang makapangyarihang tao sa itaas, hindi mo na kailangang ipaliwanag kung paano nagsisimula ang mga panahon ng implasyon at depresyon.
James A. Garfield, Pangulo ng Estados Unidos

Sa nakaraang modyul, natutunan mo na ang mundo ng pananalapi ay umaasa sa isang sistemang maaaring hindi kasing tibay ng inaakala. Ang fiat system, na pinananatili sa pamamagitan ng patuloy na pagdagdag ng bagong perang papel, ay tila nakikinabang lamang ang iilan kapalit ng kapakanan ng nakararami.

Ibinubunyag ng modyul na ito kung ano ang ibig sabihin ng fiat system para sa mga ordinaryong tao at lipunan. Sa huli, tatalakayin natin ang kuwento ng isang grupo ng mga indibidwal na napansin ang mga problemang ito at tahimik na naghanap ng solusyon na maaaring magbago sa hinaharap ng lipunang pantao.

Monetary Inflation at ang Epekto Nito

Ang monetary inflation ay ang pagdami ng suplay ng pera sa isang ekonomiya. Kapag mas maraming pera ang nalilikha, ang bawat yunit ng pera ay kadalasang nawawalan ng halaga, kaya bumababa ang kakayahang bumili. Habang mas maraming pera ang umiikot, tumataas ang demand para sa parehong dami ng mga produkto at serbisyo, na nagtutulak pataas sa mga presyo.

Isipin ang isang maliit na grupo ng magkaibigan: Alex, Ben, at Carlo, bawat isa ay may tig-iisang piso, at may isang bote ng tubig na binebenta. Tatlong tao, tatlong piso, isang bote. Ngayon, ipagpalagay na binigyan sila ng gobyerno ng dagdag na piso bawat isa. Anim na piso na ngayon ang kabuuan nila. Dahil mas marami na silang pera, gusto nilang lahat bilhin ang parehong bote, kaya nagsimula silang magpaligsahan para dito.

Dahil sa pagtaas ng demand, nagsimula silang mag-alok ng mas mataas kaysa sa orihinal na presyo. Ang kumpetisyon ay nagtulak pataas sa presyo ng bote. Kahit na mas marami na silang pera, mas kaunti na ang nabibili ng bawat piso kumpara dati. Hindi na nila kayang bilhin ang dati nilang nabibili.

Sa halimbawang ito, bumaba ang kanilang kakayahang bumili dahil dumami ang suplay ng pera. Wala silang kontrol sa pagbabagong ito. Mas maraming pera na pinagsama sa parehong dami ng produkto ang nagdulot ng mas mataas na presyo, kaya mas mahirap nang makabili ng parehong mga bagay.

Ipinapakita nito kung paano naaapektuhan ang kakayahang bumili ng mga puwersang wala sa ating kontrol at kung bakit mahalagang maintindihan kung paano gumagana ang mga sistema ng pera.

Gawain: Subasta

Ito ay isang aktibidad sa klase kung saan natututuhan ng mga kalahok mismo kung paano naaapektuhan ng pagdami ng pera ang pagpepresyo. Layunin nitong maunawaan ng mga kalahok ang monetary inflation (hindi price inflation).

Mahalagang Punto

1. Ang mga presyo sa isang malayang pamilihan ay itinatakda ng pansariling pagpapahalaga ng mga tao (halimbawa, mga estudyanteng nagbi-bid para sa mga bagay).
2. Tandaan na Inflation = pagdami ng suplay ng pera. Ito ang konsepto sa likod ng pariralang "mas maraming pera ang humahabol sa parehong mga produkto."
3. Mag-ingat sa maling paggamit ng salitang "inflation." Ang monetary inflation ay hindi kapareho ng price inflation. Mas gusto ng mga balita at mga tagapamahala ng sentral na gamitin ang mga sukatan ng price inflation tulad ng consumer price inflation (CPI) dahil maaari itong manipulahin.
4. Kapag nalilikha ang fiat money, hindi ito pantay-pantay na naipapamahagi. Una itong dumadaloy sa mga pinakamalapit sa pinagmumulan ng pera (halimbawa, malalaking negosyante). Nagkakaroon sila ng hindi patas na pagkakataong makabili ng mga asset bago pa tumaas ang presyo para sa lahat.

Tip Para sa Estudyante

Ang aktibidad na ito ay isang larong may partisipasyon. Habang mas malaki ang iyong inilalagay na pagsisikap at pagkamalikhain, mas magiging masaya ito … at mas magiging epektibo.

Hindi mo kailangan ng magarbong bokabularyo, komplikadong modelo o diploma sa kolehiyo para maintindihan ang ekonomiya at kung paano talaga gumagana ang pera.

Hindi ako naniniwala na magkakaroon tayo ng magandang pera muli hangga't hindi natin inaalis ito sa kamay ng gobyerno... ang kaya lang nating gawin ay sa isang tuso at palihim na paraan, magpakilala ng isang bagay na hindi nila kayang pigilan.
Friedrich Hayek, Gantimpala Nobel sa Ekonomiks

Epekto sa mga Indibidwal — Pagkawala ng Kapangyarihan sa Pagbili

Si Jaime ay isang estudyante sa kolehiyo na nakatira sa isang maliit na apartment. Nagtatrabaho siya ng part-time sa isang coffee shop para matustusan ang kanyang mga gastusin at matrikula. Simula nang siya ay nagsimulang mamuhay nang mag-isa, naging mahusay si Jaime sa pamamahala ng sarili niyang ledger.

Ang isang ledger ay talaan ng lahat ng iyong mga transaksyong pinansyal, kabilang ang kita at gastusin. Kung ikaw man ay kumikita o gumagastos ng pera, ang ledger ay tumutulong sa iyo na subaybayan ito.

Sa simula ng 2023, naglaan siya ng ₱10,000 para sa kanyang mga gastusin sa buong taon, kabilang ang upa, pagkain, at iba pang pangangailangan. Ganito ang itsura ng kanyang ledger para sa Enero 2026:

Ipinapakita ng ledger na ito na ang panimulang balanse ni Jaime ay ₱1,600 kung saan gumastos siya (debit) ng ₱800 para sa upa sa buwan. Pagkatapos ay gumastos siya ng ₱100 para sa pangunahing bilihin at tumanggap ng ₱500 (credit) bilang sahod sa kanyang part-time na trabaho, kaya naging ₱1,200 ang kanyang balanse. Sunod siyang gumastos para sa gasolina at mga aklat-aralin, kaya bumaba ang kanyang balanse sa ₱700 sa pagtatapos ng buwan.

Labindalawang buwan ang lumipas, kumakain ng tanghalian si Jaime kasama ang kanyang lolo at ibinahagi niya ang detalye ng kanyang budget para sa 2026. Napansin ni Jaime na hindi na umaabot ang kanyang budget gaya ng dati at malaki ang itinaas ng kanyang gastusin sa nakaraang taon. Habang nagtataka si Jaime kung bakit, ipinakita ng kanyang lolo ang sumusunod na larawan.

Hindi makapaniwala si Jaime sa kanyang nakita. Ito ang sandali na natuklasan niya na ang presyo ng mga produkto at serbisyo ay tumataas nang malaki sa paglipas ng panahon, na nagdudulot ng pagbaba ng kanyang kapangyarihan sa pagbili.

Sabi ng kanyang lolo: “Noong 1956, ako ay isang binatang nagsisimula pa lang sa buhay. Natatandaan ko na kumikita ako noon ng ₱380 kada buwan bilang manggagawa sa pabrika. Maaaring hindi ito kalakihan, pero maayos na sahod na iyon noon. Sa katunayan, nakapag-ipon ako ng sapat para makabili ng sarili kong bahay sa labas ng lungsod.”

Nagpatuloy ang kanyang lolo: “Malaki ang pinagkaiba ng presyo noong nakaraang siglo. Halimbawa, noong 2020, ang pagbili ng 30 Hershey’s chocolate bars ay nagkakahalaga ng $26.14. Pero noong 1913, ang parehong dami ng Hershey’s bars ay nagkakahalaga lang ng $1!”

Ang malaking pagkakaibang ito sa presyo ay nagpapakita ng pagbabago sa halaga ng pera sa paglipas ng panahon at kung paano ito bumaba dahil sa implasyon.

Jaime: “Ano? Grabe naman 'yon. Hindi ko maisip kung gaano kababa ang renta ko noon kumpara ngayon.”

Lolo: “Oo nga, mas mura talaga ang renta noon. May isa pa akong halimbawa: noon, ang $1 ay makakabili ng mga 10 bag ng pretzels. Noong 2020, nagbayad ako ng $9.69 para sa parehong dami. Isipin mo na lang kung magkano na ang 10 bag ng pretzels ngayon.”

Jaime: “Wow, ang interesting naman, Lolo. Paano mo naranasan ito noong bata ka pa?”

Lolo: “Naku, Jaime, lahat talaga mas mura noong kabataan ko. Ang isang tinapay ay $0.18 lang, at makakabili ka ng isang galon ng gasolina sa halagang $0.29 lang. Hindi kapani-paniwala kung gaano na kataas ang gastusin sa buhay ngayon.”

Ang halaga ng U.S. dollar ay bumagsak nang husto sa nakaraang siglo dahil sa tumataas na implasyon at dami ng perang umiikot.

Pagkatapos ng usapan nila ng kanyang lolo, umuwi si Jaime para muling tingnan ang kanyang ledger. Napansin niyang kailangan niyang maglaan ng dagdag na $1,000 para sa 2024 upang mabili ang parehong basket ng mga produkto at serbisyo na binili niya noong nakaraang taon. Ibig sabihin, bumaba ng $1,000 ang halaga ng kanyang pera dahil mas malaki na ang kailangang gastusin para sa parehong mga bagay. Habang tumataas ang gastusin taon-taon, kaunti lang ang itinaas ng sahod ni Jaime.

Makikita sa sumusunod na talahanayan ang mga gastusin ni Jaime sa unang at ikalawang taon, pati na rin ang porsyento ng pagtaas ng presyo.

Para mapanatili ni Jaime ang parehong antas ng pamumuhay, kailangan niyang magtrabaho ng mas maraming oras kada linggo sa Taon #2 para kumita ng dagdag na $1,000.

Ayon sa impormasyon mula sa US Bureau of Labor Statistics, ang mga presyo ngayon ay halos 30 beses na mas mataas kaysa noong 1913. Ibig sabihin, ang isang dolyar ngayon ay makakabili lang ng halos 3% ng nabibili nito noon.

Halimbawa, kung may isang tao mula 1913 na naglakbay sa 2023 dala ang $100 bill, matutuklasan niyang ang pera niya ay makakabili lang ng katumbas ng nabibili ng $3 noong 1913. Ang malaking pagkakaiba ng halaga ay nagpapakita kung gaano kababa ang halaga ng pera sa paglipas ng panahon.

Sa nominal na pananaw (ibig sabihin, batay lang sa numero), mukhang mas malaki ang kinikita ni Jaime sa isang taon kumpara sa kinita ng kanyang lolo noon, pero ang mga dolyar na hawak ng lolo ni Jaime ay mas mahalaga at mas marami ang nabibili noon.

Sa panahon ngayon, ang malaking epekto ng implasyon ay nagpapahina sa loob ng mga tao na mag-ipon ng pera.

Sa halip, mas pinipili ng karamihan na gastusin agad ang kanilang pera dahil mabilis itong nawawalan ng halaga. Ang ganitong pananaw ay nagpapahirap sa mga tao na magplano para sa hinaharap.

Tulad ng makikita sa graph, ang paglago ng sahod ng karaniwang tao ay nananatiling halos hindi gumagalaw sa loob ng mga dekada kapag isinasaalang-alang ang implasyon, kahit na mas produktibo na sila. Ibig sabihin, ang dagdag na halaga mula sa mas mataas na produktibidad ay kinakain ng implasyon, sa halip na mapunta sa mga manggagawa.

Ang halimbawa ni Jaime ay isa lang sa marami. Sa fiat na mundo, karaniwan na para sa mga gobyerno na gumawa ng pera mula sa wala para sa sarili nilang interes, at ang mga tao sa buong mundo ang nagdurusa. Tumataas ang presyo ng mga pang-araw-araw na bagay, mula tinapay hanggang pabahay, at mula grocery hanggang bakasyon, taon-taon. Habang ang mayayaman ay nakikinabang sa implasyon dahil sa pagtaas ng halaga ng kanilang mga ari-arian, ang mga ordinaryong tao na nag-iipon ng pera ay nakikitang nababawasan ang halaga ng kanilang pinaghirapang pera. Ano ang resulta? Nahihirapan ang mga tao at pamilya sa buong mundo habang bumababa ang kanilang kakayahang bumili.

Ang mga tao sa buong mundo ay napipilitang magtrabaho ng mas maraming trabaho at mas mahahabang oras para lang mapanatili ang parehong antas ng pamumuhay. Para kang nasa treadmill — tumatakbo nang mas mabilis pero hindi naman talaga umaabante. Ang fiat system ay nagpaparamdam sa mga tao na parang sila ay laging naghahabol sa tumataas na presyo.

Sa kanilang pagsubok na makasabay sa tumataas na gastusin, marami ang napipilitang umutang, na parang naglalagay ng maliit na Band-Aid sa malalim na sugat. Kumuha ng utang o gumawa ng padalus-dalos na desisyon para lang makaraos. Ang mabilis na pera ay nagiging kailangan, at napupunta ang mga tao sa siklo na ang mahalaga ay makaligtas ngayon kaysa magplano para sa kinabukasan.

Ang fiat system, dahil sa walang tigil na pag-imprenta ng pera, ay may epekto sa pag-iisip ng tao. Nagdudulot ito ng mataas na time-preference — nakatuon sa panandaliang kita kaysa pangmatagalang pagpaplano. Parang mabilisang lunas para sa agarang ginhawa, inuuna ng mga tao sa fiat na mundo ang panandaliang benepisyo. Instinct ito para mabuhay, pero nagdudulot ng siklo ng pagdepende kung saan gagawin ang lahat para sa mabilis na pera, kahit hindi ito pangmatagalan o praktikal.

Sa madaling salita, ang epekto ng fiat system ay nagpapakita ng mahirap na kalagayan para sa mga tao sa buong mundo. Sa fiat system, tumataas ang presyo, hindi tumataas ang kita, at ang pakikibaka para mabuhay ay nagiging araw-araw na laban. Habang may ilang yumayaman, karamihan ay nananatiling umaasa sa sistemang lalo lang nagpapahirap sa kanila.

Sa isang lipunang nakabase sa matatag na pera, limitado ang kakayahan ng gobyerno na gumastos ayon sa kapasidad ng ekonomiya. Sa fiat system, pwede silang maglabas ng halos walang limitasyong utang na ang mamamayan ang magbabayad. Ang kapangyarihang mag-imprenta ng pera ay madalas humantong sa sentralisasyon ng kapangyarihan. Pinapayagan ng fiat system ang mga gobyerno na mag-ipon ng napakalaking utang, at gumawa ng mga desisyong pabor sa kanila kaysa sa nakararami.

Ang mga superpower tulad ng Estados Unidos ay nagkakaroon ng kalamangan dahil dito. Pwede silang mag-imprenta ng pera nang walang hanggan para pondohan ang kanilang mga plano, kabilang na ang mga digmaan. Dahil dito, nagkakaroon sila ng kakayahang kontrolin, impluwensyahan, at makisangkot sa mga pandaigdigang tunggalian, na nagdudulot ng hindi patas na balanse ng kapangyarihan. Ang mga digmaan at malalaking hakbang para kontrolin ang iba ay nagiging posible para sa mga makapangyarihang bansa, habang ang iba na walang ganitong kakayahan ay nalilimitahan.

Sa ilalim ng fiat system, hindi pantay ang pamamahagi ng yaman. Sa halip, naiipon ito sa kamay ng iilan. Parang laro ng Monopoly kung saan ang iilang manlalaro lang ang may halos lahat ng hotel at ari-arian, habang ang karamihan ay hirap makaraos. Ginawang kasangkapan ng fiat system ang konsentrasyon ng yaman para sa ilang grupo. Ang pag-imprenta ng pera ay nagbibigay-daan sa gobyerno na magpasok ng mas maraming pera sa ekonomiya sa tulong ng central bank, at ang unang nakikinabang dito ay ang mga may yaman at kapangyarihan na — mga makapangyarihang entidad at indibidwal. Sila ang unang nakikinabang sa bagong perang nilikha bago pa maramdaman ang negatibong epekto nito sa ekonomiya.

Ang hindi pagkakapantay-pantay ng yaman ay hindi lang tungkol sa mayaman at mahirap; ito ay tungkol sa pagpigil sa pag-angat ng tao sa ekonomiya. Ang mga galing sa hindi pribilehiyadong pamilya ay lalong nahihirapang umangat, parang nagsisimula ng karera na may mabigat na backpack. Tapos ginagamit ng mayayaman ang kanilang impluwensya para baguhin ang patakaran ng gobyerno pabor sa kanila, kaya lalo pang lumalaki ang agwat. Lalong nahihirapan ang mga ordinaryong tao, nagdudulot ng kaguluhan sa lipunan, kawalan ng tiwala sa mga institusyon, at pagkakawatak-watak ng mga komunidad na parang bahay na gawa sa baraha. Ang kawalang-tatag ng fiat system ay lumalabas sa anyo ng kawalang-katiyakan sa ekonomiya, kaguluhang pampulitika, at pandaigdigang krisis kapag ang Kanluraning mundo ay dumaranas ng pagbagsak ng ekonomiya.

Sa ilalim ng sistemang fiat, ang utang ay naging karaniwan na para sa sangkatauhan. Ang mga gobyerno, institusyon, negosyo, at mga indibidwal sa buong mundo ay natagpuan ang kanilang mga sarili na nalulubog sa dagat ng utang.

Ang pagbabago sa pananaw na tinatanggap ang utang ay may ugat sa disenyo ng sistemang fiat. Sa nakalipas na mga dekada, naging mas madali para sa mga entidad na umutang ng malaki, at kadalasan ay nagiging pangangailangan ito para sa mga karaniwang tao dahil sa patuloy na pagtaas ng presyo.

Ang tuloy-tuloy at mabilis na pagbagsak ng halaga ng fiat money ay nagdudulot ng konsumerismo, ang palagiang pagnanasa na bumili at gumastos kung saan ang mga tao ay bumibili ng higit sa kanilang kailangan, na nagreresulta sa labis na pagkonsumo at basura. Bagama't maaaring mukhang walang katapusang pamimili ito, ang tunay na gastos ay higit pa sa presyo, at naaapektuhan nito ang pag-iisip at kalagayan ng mga tao.

Malinaw na ang sistemang fiat ay hindi lamang isang mekanismong pang-ekonomiya. Sa halip, ito ay isang sistemang humuhubog sa lipunang pantao bilang kabuuan. Mula sa konsentrasyon ng kapangyarihan hanggang sa pandaigdigang dinamika, hindi pagkakapantay-pantay ng yaman, at mga panlipunang pamantayan, direktang naaapektuhan ng sistemang fiat kung paano gumagana ang mga bansa at kung paano namumuhay ang mga karaniwang mamamayan.

Ang Pandaigdigang Pasan ng Utang

Bunga ng sistemang fiat, ang mga gobyerno sa buong mundo ay nakulong sa lumalaking sapot ng utang, na madalas tawaging “global debt spiral.” Isipin mong umutang ka ng higit pa sa kaya mong bayaran. Ito ang nangyayari sa napakalaking antas. Patuloy na kumukuha ng mas maraming utang ang mga gobyerno kaysa sa kanilang kayang pamahalaan, dulot ng tuloy-tuloy na paggastos, pangungutang, at panandaliang pag-iisip, na nagtutulak sa maraming bansa na mapalapit sa kawalang-tatag ng pananalapi.

Sa kasalukuyan, ang pederal na gobyerno ng U.S. ay nagdagdag ng humigit-kumulang $13 trilyon na bagong utang mula 2019. Ang kabuuang utang ay tumaas mula sa halos $23 trilyon noong huling bahagi ng 2019 hanggang sa humigit-kumulang $37 trilyon ngayon. Hindi bumabagal ang pangungutang ng mga gobyerno sa buong mundo. Sa katunayan, ito ay tumataas pa, at inaasahang ang 2023 ay isa sa mga taon na may pinakamalaking dagdag na utang mula noong 2021 sa panahon ng pandemya ng COVID.

Ano ang ibig sabihin nito para sa mga indibidwal at lipunan na nakakaranas na ng mga epekto ng sistemang fiat? Ang debt spiral ay parang isang snowball na gumugulong pababa ng burol, palaki nang palaki habang tumatagal, at kakaunti ang kagustuhang pampulitika na pigilan ito.

Ang mga epekto, mula sa tumitinding hindi pagkakapantay-pantay hanggang sa kaguluhang panlipunan, ay malabong mawala. Sa halip, patuloy na lumalaki ang pandaigdigang pasan ng utang, na nagpapahirap sa mga darating na panahon.

Talakayan: Mga Bunga ng Sistemang Fiat

1. Mayroon pa bang ibang mga epekto na nararanasan ng mga indibidwal at ng lipunan bilang resulta ng sistemang fiat?
2. Ano ang mga epekto ng sistemang fiat sa iyong bansa? Ano ang nangyari sa kasaysayan? Paano nito naapektuhan ang mga tao sa inyong bansa?
3. Personal na halimbawa: interaktibong sesyon

Napansin natin ang unti-unting pagkontrol ng pera ng mga bangko at gobyerno sa kasaysayan, na nagresulta sa sistemang fiat na alam natin ngayon at sa mga mapaminsalang epekto nito sa lipunan. Ngunit ang pag-usbong ng mga bagong teknolohiya tulad ng encryption at internet ay nagbigay-daan sa mga bagong ideya, gaya ng malayang digital na pera — malaya mula sa pakikialam ng gobyerno, bukas at abot-kaya para sa lahat. Tuklasin natin ang paglalakbay ng mga nanguna sa rebolusyonaryong kilusang ito: ang mga Cypherpunk.

Ang mga Cypherpunk

Maaaring gamitin ang computer bilang kasangkapan upang palayain at protektahan ang mga tao, sa halip na kontrolin sila.
Hal Finney

Sa ikalawang kalahati ng ika-20 siglo, sumibol ang makapangyarihang mga teknolohiya tulad ng personal na computer at internet. Binago ng mga inobasyong ito ang paraan ng pakikipagkomunikasyon, pagbabahagi ng impormasyon, at pag-oorganisa ng lipunan.

Napansin ng ilang mga palaisip at programmer na maaaring gamitin ang mga teknolohiyang ito upang palakasin ang kalayaan ng bawat isa o gawing mas madali para sa gobyerno at mga korporasyon na bantayan at kontrolin ang mga tao.

Nakilala ang grupong ito bilang mga Cypherpunk. Naniniwala sila na ang cryptography, ang paggamit ng matematikal na code upang gawing ligtas ang impormasyon, ay makakapagprotekta sa kalayaan ng bawat isa sa digital na panahon.

Nagtrabaho ang mga Cypherpunk sa mga kasangkapan na makakapagprotekta ng privacy online, makakapagpanatili ng ligtas na komunikasyon, at magpapahintulot sa mga tao na makipag-ugnayan sa internet nang hindi umaasa sa mga sentralisadong awtoridad.

Isa sa kanilang pangunahing layunin ay makalikha ng uri ng digital na pera na maaaring gamitin ng mga tao nang hindi kinokontrol ng mga bangko o gobyerno. Ang Bitcoin ay nilikha kalaunan bilang solusyon sa problemang ito.

Orwellian na hinaharap ay tumutukoy sa isang dystopian na lipunan kung saan isang makapangyarihang awtoridad, kadalasan ang gobyerno, ang mahigpit na kumokontrol sa buhay ng mga tao. Sa ganitong mundo, palaging binabantayan ang mga mamamayan, minamanipula ang impormasyon, at ang pagsalungat sa mga nasa kapangyarihan ay maaaring magdulot ng parusa. Limitado ang mga personal na kalayaan, at madalas binabaluktot ang katotohanan upang mapanatili ang kontrol sa populasyon.

Kabilang sa mga pangunahing personalidad ng kilusang Cypherpunk sina Eric Hughes, Timothy C. May, at John Gilmore. Noong 1992, isinulat ni Eric Hughes ang A Cypherpunk Manifesto, na nagsasaad na dapat may karapatan ang mga tao sa privacy at kontrol sa kanilang digital na buhay.

Naniniwala ang mga Cypherpunk na kayang protektahan ng cryptography ang bawat isa online. Noong 1991, nilikha ni Phil Zimmermann ang PGP (Pretty Good Privacy), isang kasangkapan na nagpapahintulot sa mga tao na magpadala ng encrypted na email upang ang tanging makakabasa ay ang pinadalhan.

Naniniwala sila na ang encryption, kapag pinagsama sa internet at computer, ay magpapahintulot sa mga tao na makipagkomunikasyon at makipag-ugnayan online nang hindi umaasa sa mga sentralisadong awtoridad.

Gayunpaman, may isang malaking problema na hindi pa rin nalulutas: wala pa ring desentralisadong digital na pera na malayang magagamit ng mga tao sa internet.

Sentralisado vs Desentralisadong Sistema

Sentralisadong Sistema

Sa isang sentralisadong sistema, umiikot ang lahat sa isang pangunahing awtoridad, parang isang mataas na gusali sa lungsod. Kontrolado ng awtoridad na ito kung paano gumagana ang buong sistema. Isipin ang mga tradisyonal na bangko bilang halimbawa, kung saan isang maliit na grupo ang gumagawa ng lahat ng desisyon.

Mga Problema sa Sentralisadong Sistema

• Sentral na punto ng kabiguan: Kapag nagkaproblema ang sentral na awtoridad, maaaring bumagsak ang buong sistema.
• Kontrol: Isang maliit na grupo sa itaas ang may hawak ng lahat ng kapangyarihan, na kadalasan ay nagreresulta sa mga desisyong pabor sa kanila kaysa sa nakararami.
• Hindi episyente at maraming tagapamagitan: Parang trapik sa lungsod, maaaring bumagal at maging magastos ang sentralisadong sistema dahil sa mga hindi kailangang tagapamagitan.
• Kawalan ng kalayaan: Maaaring hindi makagawa ng sariling desisyon sa pananalapi ang mga tao; lahat ay dinidiktahan ng nasa itaas.
• Sensura at restriksyon: Parang may mga bahagi ng lungsod na isinasara, maaaring harangan o limitahan ng sentralisadong sistema ang access sa ilang pinansyal na mapagkukunan.
• Mga hamon sa paglawak: Kapag mas maraming tao ang nangangailangan ng serbisyo, maaaring hindi kayanin ng sentralisadong sistema ang demand.
• Mga panganib sa seguridad: Ang mga problema sa sentral na awtoridad ay maaaring magdulot ng panganib sa buong sistema laban sa cyberattacks.
• Kawalan ng transparency at tiwala: Mahirap maintindihan ang takbo ng sentralisadong sistema, kaya mahirap pagkatiwalaan ng mga tao.

Desentralisadong Sistema

Isipin ang desentralisadong sistema na parang isang gubat. Bawat puno ay isang hiwalay na bahagi, at ang buong gubat ang sistema. Hindi tulad ng lungsod na may isang sentral na punto, mas matibay ang desentralisadong sistema at patuloy na gumagana kahit may masira na bahagi.

Mga Benepisyo ng Desentralisadong Sistema

• Mas matibay at maaasahan: Walang iisang punto ng kabiguan, kaya matatag ang sistema kahit may mga problema.
• Mas mataas na seguridad: Sa tamang encryption/proteksyon, mas mahirap kontrolin ng iisang awtoridad ang desentralisadong sistema.
• Mas Malaking Kalayaan: Mas may kontrol ang mga tao sa kanilang pera, datos, at mga desisyon.
• Mas malinaw na transparency: Pare-pareho ang impormasyong nakikita ng lahat, kaya mas mapagkakatiwalaan ang sistema.
• Walang hadlang at walang limitasyon: Kahit sino ay maaaring sumali o makibahagi.
• Pantay-pantay na oportunidad: Lahat ay may patas na pagkakataon na makibahagi at magpahayag ng opinyon.
• Mas pinahusay na Pagkapribado: Ang datos ay nakakalat sa maraming kalahok at kadalasan ay pseudonymous, kaya mas pribado ang mga desentralisadong sistema.

Bagama't maraming benepisyo ang mga desentralisadong sistema, maaaring maging mahirap ang paggawa ng desisyon nang sama-sama. Kinakailangan nito ang pagtutulungan ng lahat.

Sa mundo ng sentralisado at desentralisadong mga sistema, ang mahalaga ay kung sino ang may hawak ng kapangyarihan. Ang mga sentralisadong sistema ay nagbibigay ng kapangyarihan sa iilang tao, samantalang ang mga desentralisadong sistema ay hinahati-hati ito, kaya't lahat ay may boses. Ang pagbabagong ito ng kapangyarihan ay nangangahulugan ng mas patas na hinaharap, kung saan maraming tao ang may impluwensya sa sistemang humuhubog sa kanilang buhay.

Maikling Kasaysayan ng Digital na Pera

Isa sa mga pangunahing ideyang tinalakay ng mga Cypherpunk ay digital cash. Naniniwala sila na dapat ihiwalay ang pera mula sa kontrol ng gobyerno upang ang mga tao ay malayang makapagpadala at tumanggap ng bayad online nang pribado.

Maagang cryptographer na si David Chaum ay lumikha ng isa sa mga unang sistema ng digital na pera gamit ang cryptography upang gawing ligtas at pribado ang mga transaksyon. Gayunpaman, ang kanyang sistema ay umaasa pa rin sa isang sentral na awtoridad upang gumana, kaya't maaari itong mabigo o mag-censor ng mga transaksyon.

Sa mga sumunod na dekada, maraming Cypherpunk ang nagtangkang magdisenyo ng uri ng digital na pera na hindi umaasa sa sentral na awtoridad. Bagama't nagpakilala sila ng mahahalagang inobasyon, wala sa kanilang mga sistema ang nakalutas sa lahat ng hamon para sa isang ligtas, desentralisado, at malawakang magagamit na digital na pera.

Ang mga pagtatangkang ito ay tumulong upang matukoy kung ano ang kulang. Kalaunan, may isang taong gumamit ng mga ideyang ito at sa wakas ay nakalikha ng gumaganang sistema para sa desentralisadong digital na pera.

Mga Sanggunian

Cypherpunks Write Code

Panoorin ang video na ito at tuklasin ang kwento ng mga Cypherpunk!