1.1 Inqanawa Iyonakele
Uhlobo lomsebenzi
- Umdlalo wokulinganisa - Ukulinganisa indima - Umdlalo
Ixesha elithathayo
- imizuzu engama-60
Ukuhlulwa kweqela
- Ikilasi lonke
Inkcazo
Kulo mdlalo wokulinganisa weklasi lonke othathe imizuzu engama-60, abafundi bazakulinganisa indima njengabasindileyo abaphuma enqanaweni abamele ukufumana izixhobo ezibalulekileyo ukuze 'baphile' iveki kwisiqithi esingumqwebedu. Besebenzisa amakhadi okudlala ukumela izixhobo kunye nezinto zokuphila, abafundi baqala ngokutshintshiselana izinto ngokuthe ngqo, beqeqesha ukuxoxisana ngelixa bejamelene nemiqobo eqhelekileyo yokurhweba efana nokugqithiseka kwezinto, ukunqongophala, kunye nokungafani kweminqweno. Umdlalo obizwa ngokuba yi 'Ukukhangela Iqokobhe' obunexesha, uzisa imali yezinto (commodity money), njengoko abafundi beqokelela iimpawu abanokuzisebenzisa ukwenza utshintshiselwano lube lula. Xa amaqokobhe esesetyenziswa, iklasi ingena kwimarike ekhokelwayo apho abafundi bemisa amaxabiso, bephendula kubonelelo kunye nemfuno, kwaye bafumane amava okufumanisa amaxabiso. Umsebenzi uphumelela ngokwenza uhlahlo-lwabiwo mali kunye nomjikelo wokuthengisa okanye utshintshiselwano olucwangcisiweyo lwezinto ezikwi 'uluhlu lweminqweno yobutyebi', oku kudibanisa isizathu sokuba imali ikhona.
Iziphumo Zokufunda
- Abafundi bafumana amava okutshintshiselana izinto ngokuthe ngqo, 'ukuhlangana kweminqweno', ukunqongophala, unikezelo/imfuno, ukufumanisa amaxabiso, uhlahlo-lwabiwo mali, kunye nentengiso yokubhida.
- Unxibelelwano nemali: imali yezinto (amaqokobhe) kunye nesizathu sokuba imali inceda urhwebo.
Izixhobo
- Amakhadi okudlala
- 'Amaqokobhe' (iimpawu ezibonakalayo: amaphepha ajikeleze, amaqhosha, amaqokobhe obugcisa)
- Ibhokisi yobutyebi (Ibhokisi encinci/envelopu)
- Ikhadi lesipho (ikhadi lesipho eliphelelwe lixesha okanye elingeyonyani le-R100)
- Amakhadi angelanto (okanye amaphepha amancinci)
- Izinto eziluncedo ukuba zikhona: Imifanekiso echazayo (Jonga Isihlomelo A & B), Imaphu yobutyebi, Iisitika zomvuzo
Izixhobo zobugcisa
- Isibali-xesha/iwotshi yeselfowuni
- Ibhodi emhlophe okanye isikrini
- Ipeni yokubhala
- Iluncedo ukuba ikhona: Ibhodi emhlophe/iimakha, iprojektha, intsimbi/umqondiso wexesha, umculo (ukhetho xa kukhangelwa ubutyebi)
INKQUBO
ISIQALO
imizuzu emi-3
- Fihla imali yezinto (amaqokobhe) ejikeleze igumbi lokufundela phambi kokuba abafundi bangene egumbini
- Phonononga amagama njengomsebenzi wokufudumeza: Urhwebo, imali, ixabiso... njalo njalo
- Phonononga imiqondiso yokubuyisela ingqalelo kunye nemithetho yexesha.
Injongo Ngamazwi Omfundi
- Tshintshiselana ngezinto ukuze uphile iveki kwisiqithi esingumqwebedu.
PHAMBI KOMSEBENZI
imizuzu emi-5
- Balisa ibali elingasemva elichaza indlela abafundi abaphuma ngayo enqanaweni. Sebenzisa imifanekiso echazayo xa kuyimfuneko. (Jonga Isihlomelo A)
Umzekelo...
'Uhlala kwidolophana encinci ekufutshane nolwandle kwaye usebenza njengomphasi weentlanzi. Ngosuku oluthile, uphuma elwandle kunye neqela lakho nifuna umphango wosuku. Konke kuhamba kakuhle kwaye inqanawa ihamba kancinci phezu kolwandle olugudileyo, iigull zibhakabhaka phezulu. Xa ningasabonwa ngumhlaba kwaye inqanawa ingena emanzini anzulu, nantsi ke, phezulu esibhakabhakeni, isaqhwithi siqala ukubonakala. Ubona amafu amnyama eqokelelana esiya ngakwinqanawa. Umphathi uthathela ekubuyeni elunxwemeni aze ajike inqanawa, kodwa sekwephuzile. Isaqhwithi sisondele ngokukhawuleza kwaye silandela iqela ngokukhawuleza kunokuba inqanawa inokubabaleka - akukho kubaleka.
Kwimizuzu embalwa, amaza olwandle sele eqhushumba phezu kwenqwanawa. Umoya uyavuthuza, amaconsi olwandle aphaphazela emoyeni kwaye inqanawa iqala ukungcangcazela isuka icala ukuya kwelinye. Xa ujonga emva kwakho, ubona udonga olukhulu lwamafu amnyama lusuka elwandle lukhwela ezulwini - isaqhwithi siyeza kuwe neqela lakho...'
- Buza abafundi ukuba bachaze izinto abaya kuzidinga kwisiqithi esingumqwebedu ukuze baphile. Khuthaza impendulo izinto ezine ezikhethiweyo zomsebenzi (umzekelo, imachete, intonga yokuloba, intente kunye neetshisi) kwaye uzibonise kwiklasi usebenzisa izixhobo ezibonakalayo.
- Cacisa ukuba amakhadi okudlala aza kumela into abayidingayo ukuze basinde.
- Phinda uchaze injongo kunye nenjongo yomsebenzi ngamazwi omfundi.
USUKU 1 - UKUTSHINTSHISANA
Imizuzu eli-10
Ulungiselelo
- Sasaza amakhadi amaninzi kumfundi ngamnye, amakhadi amaninzi anohlobo olufanayo.
- Umfundi A = Amadayimani, Umfundi B = Iintliziyo njl.
- Cacisa ukuba uhlobo lwekhadi lumela izinto abafumene zona
- Idayimani = Iimachete, Iintliziyo = Iintonga zokuloba, Iiklabhu = Iintente, Iispedi = Iitshisi
- Buza umfundi ngamnye ukuba angayisebenzisa njani loo nto. Xa becacisa indlela abaza kuyisebenzisa ngayo into yabo, thabatha ikhadi kumfundi kwaye uyibeke kwinqwelo 'esetyenzisiweyo' embindini weqela.
- Emva kokuba umfundi ngamnye esebenzise enye yezinto zakhe, buza ukuba baza kwenza ntoni ngezinto ezishiyekileyo - khuthaza ukuba kuya kufuneka batshintshe izinto ABANAZO ngezinto ABAZIFUNAYO (Jonga Isihlomelo B)
Bonisa
- Utitshala ubonisa indlela yokutshintshiselana nomfundi (nikela ↔ phendula ↔ sivumelane). Bhala izakhelo zemigca ebhodini, ukuba kuyimfuneko: “Ndine ____. Ndifuna ____.” / “Ndingatshintsha ____ ngo ____.”
Tshintshiselana
- Cacisa igridi yokutshintshiselana (Jonga Isihlomelo B)
- Abafundi banemizuzu emi-5 yokutshintshiselana ngezinto ABANAZO ngezinto ABAZIFUNAYO.
- Xa ixesha liphelile, sebenzisa umnxeba wokuphelisa.
Inqaku lokujonga & Ingxoxo
- Phakamisa umnwe: zonke iimfuno zifezekisiwe / phantse / akukabikho
- Xoxa: Yintoni ebe lula/kunzima? Ngubani onento eninzi kakhulu? Encinci kakhulu? Yazisa ukunqongophala kunye ne unikezelo & imfuno.
Ingcinga
- Khuthaza abafundi: “Into enye endincede ndatshintshiselana yayingu ______.”
USUKU 2 - UKUTSHINTSHISANA… kwakhona
Imizuzu eli-10
Ulungiselelo
- Uphengululo iintlobo zamakhadi kunye nezinto abazimelelayo
- Diamond = Imimela, Hearts = Intonga zokuloba, Clubs = Iintente, Spades = Iziphakathi zomlilo
- Kwakhona, buza umfundi ngamnye ukuba angayisebenzisa njani into ayifumeneyo. Xa becacisa indlela abaza kuyisebenzisa ngayo into yabo, thatha ikhadi kumfundi ulibeke kwinqwelo 'esetyenzisiweyo' embindini weqela.
- Emva kokuba umfundi ngamnye esebenzise enye yezinto zakhe, buza ukuba baza kwenza ntoni ngezinto ezishiyekileyo - khuthaza impendulo ukuba kuya kufuneka batshintshe kwakhona into ABANAYO ukuze bafumane into ABAFUNAYO.
Bonisa
- Utitshala ubonisa indlela yokutshintshiselana elula nomfundi (umnikelo ↔ umnikelo ophikisayo ↔ sivumelene). Bhala imizekelo yemigca yesivakalisi ebhodini, ukuba kuyimfuneko: “Ndine ____. Ndifuna ____.” / “Ndingatshintsha ____ ngo ____.”
Tshintshiselana
- Cacisa igridi yokutshintshiselana (Isihlomelo B)
- Abafundi banemizuzu emi-5 yokutshintshiselana into ABANAYO ukuze bafumane into ABAFUNAYO.
- Xa ixesha liphelile, sebenzisa umnxeba wokuphelisa.
Inqaku lokujonga & Ingxoxo yokugqibela
- Phakamisa umnwe: zonke iimfuno zifezekisiwe / phantse / akukabikho
- Xoxa: Yintoni ebe lula/kunzima? Ngubani onento eninzi kakhulu? Encinci kakhulu?
Isifundo esincinci
- Usuku 2 kufuneka lube nzima ngakumbi kunosuku 1 lokutshintshiselana.
- Abafundi bayakufumanisa ngokukhawuleza ukuba kunzima ngaphandle kokuba abantu ababini bafuna into enayo omnye (ukuhlangana kweminqweno).
- Chaza ingxaki: “Ndifuna A, unayo B… ukutshintshiselana kumile.”
- Qhoboshela: “Abantu bavelisa money ukuze balungise le ngxaki.”
USUKU 3 - UKUNCIPHA & UMZAMO: “Ukukhangela Iqokobhe”
Imizuzu eli-10
Ulungiselelo
- Ukuba iithokheni (amaqokobhe) azikafihlwa egumbini lokufundela, thatha ixesha ngoku ukuze ugqibe.
- Cacisa: “Amaqokobhe akhethekile kule siqithi. Angasetyenziswa njengemali. Qokelela amakhulu onako.”
- Misela imithetho yokuhlonipha nokhuseleko - akukho kuba, akukho ukutyhala njl.
Ukukhangela Ubuncwane
- Ukukhangela amaqokobhe kwemizuzu emi-5 (fihla amaqokobhe aphindwe kabini okanye kathathu inani labafundi egumbini/eholo; tshintsha ubunzima).
- Khumbula ukubala ukuba ufihle amaqokobhe angaphi egumbini.
Bala & Bhala
- Amaqela/ababini babala amaqokobhe. Umzobo omfutshane webha ebhodini (ngubani onezininzi/ambalwa).
- Xoxa ukufumaneka okuncinane kwezinto kunye no umgudu.
Isifundo Esincinci
- Chaza imali yezinto (into abantu abayisebenzisayo njengemali).
- Sebenzisa izixhobo ezibonakalayo ukuze ubonise imizekelo yemali kwixesha elidlulileyo.
- Buza: “Ngaba amaqokobhe angaba yimali apha?”
Ingqwalasela
- “Ukuba amaqokobhe aba yimali, yintoni enokuthi ibe ixabiso lezinto? Kutheni?”
USUKU 4 - IMALI YEZINTO & AMAXABISO: “IMarike Yamaqokobhe”
Imizuzu eli-10
Lungiselela
- Phonononga iintlobo zamakhadi kunye nezinto abazimelelayo
- Idayimani = Imimela, Iintliziyo = Izibambo zokuloba, Iiklabhu = Iintente, Ispades = Izitshisi
- Buza umfundi ngamnye ukuba angathini ukwenza ngento ayifumeneyo entsha. Mamela ukusetyenziswa kwabo kwaye lahla ikhadi kwinqwelo 'esetyenzisiweyo'.
- Khuthaza ukuba kuya kufuneka batshintshe kwakhona into ABANAYO ukuze bafumane abayifunayo kodwa ngoku banokusebenzisa nemali yezinto - amaqokobhe.
Bonisa
- Utitshala ubonisa indlela yokutshintshiselana elula nomfundi (umnikelo ↔ umnikelo ophikisayo ↔ isivumelwano). Bhala izakhelo zemigca ebhodini, ukuba kuyimfuneko:
“Ndine ____. Ndiyafuna ____.” / “Ndingatshintsha ____ nge ____.” - Gxininisa ukuba abafundi banokukhetha ixabiso lezinto
Tshintshiselana
- Cacisa igridi yokutshintshiselana (Isihlomelo B)
- Abafundi bane imizuzu emi-5 yokutshintshiselana into abanayo ukuze bafumane abayifunayo.
- Xa ixesha liphelile, sebenzisa ukubiza kwakhona ukuphelisa.
Inqaku lokujonga & Ingxoxo
- Phakamisa umnwe : zonke iimfuno zifezekisiwe / phantse / akukabikho
- Xoxa: Yintoni eyayilula/eyayinzima ngemali? Zeziphi amaxabiso owahlawulayo? Waphela unazo iigobolondo ezininzi okanye ezimbalwa? Bekufanelekile oku?
USUKU 5 - IIBHADJETI & IITHENGISO: Ibhokisi Yobutyebi
Imizuzu eli-15
Ukulungiselela
- Fihla ibhokisi yobutyebi kwenye indawo eklasini ngexesha abafundi begqiba urhwebo loSuku 4.
Ibali Lokutsala umdla
- Iqela elishiyekileyo lijonga-jonga kwaye lifumana ubutyebi
- Faka ikhadi lesipho le-$100 le-Amazon/Walmart njl. (elingeyonyani)
Ukukhangela ubutyebi
- Abafundi bakhangela kwisiqithi esingumqwebedu (eklasi) befuna ibhokisi yobutyebi
- Xa sele ifunyenwe, chaza imbasa kunye nendlela ezakusetyenziswa ngayo.
Uluhlu Lweminqweno
- Abafundi banokusebenzisa ikhadi lesipho ukufaka into enye yokonwaba kuluhlu lweminqweno ngamnye.
- Thatha ipeni nephepha uze ubhale phantsi into nganye ecetywayo ngabafundi kwaye ubhale igama labo ecaleni kwento abayicelileyo.
- Umyalelo uyafakwa kwaye ngengomso, izinto ziyafika.
USUKU 6 - ULUHLU LWEMINQWENO
Kulo msebenzi wesibini wokugqibela kukho iindlela ezimbini onokukhetha kuzo:
UKHETHO 1 – Ukwabiwa Ngokungacwangciswanga kunye noRhwebo (KULULA)
Izinto ezikwi-wishlist zinokunikezelwa kubafundi ngokungacwangciswanga. Oku kungachazwa ngebali eliyilwe. Umzekelo, akukho ndawo yokumisa inqwelo-moya kwesi siqithi, ngoko izinto ziye zaphoswa ngeparashuti zaza zasasazeka kwisiqithi. Ukusuka apha, abafundi banokurhweba ngento yokonwaba abanayo ukuze bafumane le bayifunayo. Banokusebenzisa iigobolondo zabo ezishiyekileyo ukufumana abayifunayo.
Ukulungiselela uRhwebo
- Cacisela abafundi, njengoko baberhweba ngamakhadi okudlala, banokumisela ixabiso kwaye barhwebe ngento abanayo ukuze bafumane abayidingayo.
Urhwebo
- Abafundi bane imizuzu emi-5 yokurhweba ngento abanayo ukuze bafumane abayidingayo.
- Injongo kukufumana into yokonwaba abayicelileyo.
- Iigobolondo nezinye izinto (amakhadi okudlala) zinokubandakanywa kurhwebo.
- Xa ixesha liphelile, sebenzisa umnxeba wokuphelisa.
UKHETHO 2 – Ithengiso (ELIPHEZULU)
- Umntu ofumene ikhadi lesipho wathumela izinto kwindawo yakhe yokuhlala kwisiqithi. Ngoku ungumnini wezo zinto zonke kwaye angazithengisa kumntu onikela ngexabiso eliphezulu.
- Utitshala ngoku uthengisa izinto ngokusebenzisa ithengiso. Abafundi basebenzisa iigobolondo zabo ukukhuphisana kwithengiso baze bazame ukuphumelela into yabo yokonwaba.
Ukulungiselela Ithengiso (5 min)
- Cacisa nge ithengiso lesiNgesi (amaxabiso anyuka; isandla sokugqibela siyaphumelela). Qhelisela ukuphakamisa/ukuhlisa iphedali.
- Umgaqo webhajethi: ungaze unikele ngegobolondo ezingaphezulu kunento onayo; cwangcisa kwangaphambili.
Iithengiso (10 min)
- Thengisa izinto nganye nganye kubafundi.
- Abafundi banikela ngegobolondo zabo kwizinto ezithengiswayo.
Ingxoxo emva kweThengiso (5 min)
- Yintoni ibhajethi? Amaxabiso abonise njani imfuno? Bekufanelekile? Imithetho ingatshintsha njani iziphumo?
UKULANDELWA (imizuzu emi-2)
- Zeziphi izinto ebezizibiza kakhulu? Kutheni? Phi aphoubonelelo lubonakala luncinci? Zeziphi izicwangciso ezisebenze?
- “Imali yenze urhwebo lwaba lula kuba ______.”
- Utshintshiselwano lwezinto lwalunzima → amagobolondo anceda (imali yezinto) → imali isombulula ingxaki yokungafani kweminqweno.
- Unxibelelwano oluya kwiBitcoin – xoxa ukuba iBitcoin yimali enceda abantu ukutshintshiselana ngeempahla neenkonzo.
- Xoxa ngezinye zeendlela ezahlukeneyo phakathi kweBitcoin namagobolondo abebesetyenziswa.
USUKU 7 - INKULULEKO
- Sebenzisa zonke izinto abanazo, babone ukuba bangakwazi na ukwenza indlela yokuphuma kwesi siqithi.
- Cela abafundi bacinge-babelane-ngombono ukufumana iingcamango eziphambili.
- Njengodidi, yenzani isicwangciso sokubaleka kwesi siqithi nokufumana indlela yokubuyela ekhuselekileyo.
UKULANDELWA
- Bhala ngokukhawuleza okanye zoba: “Into enye endifunde ngayo malunga neurhwebo okanye imali.”
- Ukuhamba ujikeleze ujonge amaxabiso kunye neziphumo zethenda; xoxa ngobulungisa kunye nemarike.
- Umngeni onganyanzelekanga (abakhulu): Yila imali entsha yesiqithi (imithetho, umda wonikezelo, indlela yokuthintela ubuqhophololo).
UKUVALA
- Qokelela zonke izinto
- Qinisekisa ukuba zonke amakhadi okudlala abuyisiwe ukuze kube nokulingana phakathi kweendidi zonke zomdlalo kwenye imisebenzi.
AMANQAKU
Ulawulo lwegumbi lokufundela
- Misela imida ye“Marketplace”; sebenzisa umnxeba wokubuyisela (umzekelo: “Bit, block… BOOM!”).
- Imithetho yorhwebo ibekwe: 1) Yiba nobubele, 2) Nika/Phendula ngenye indlela, 3) Sukutsala, 4) Gqibezela ngesandla/ukubetha isandla, 5) Buyela kwiindawo zakho xa kubizwa.
- Ukuba kuyimfuneko, nika iindima (Umphathi weBhanki/Uncedo lwabaPirate, Abagadi beMarike) ukunceda nokuxhasa abafundi abancinane.
Ulwandiso & Imisebenzi yokuzalisa ixesha
- Zoba ivenkile yakho yesiqithi kwaye xabisa izinto ezintathu ngamagogolondo.
- Imathematika engqondweni: Ukuba uneegobolondo ezili-12 kwaye uphumelele ithenda ngeegobolondo ezili-9, zishiyeka zingaphi?
- Yenza umzobo wevenn ukubonisa izinto abantwana abazixabisayo ekhaya nakwisiqithi - ngaba kukho izinto ezikwazombini?
- Uluhlu lwezinto ezinqwenelekayo ezili-10 - cela abafundi babhale uluhlu lwezinto ezili-10 eziphambili abazakuziqhuba ukuba bebesiya kwisiqithi esingumqwebedu.
Ukwahlula-hlula
- Abafundi abancinane batshintshiselana ngeendidi ezimbalwa (ukutya/amanzi kuphela); abafundi abadala bajongana neemfuno ezinzima kunye namaxabiso aguqukayo.
- ELL/Ukufikeleleka: Nika amakhadi emifanekiso; izakhelo zemigca yesivakalisi yokwenza unikezelo; nika abahlobo abancedisayo.
- Ukhuseleko: Ukuhamba kukuhamba kuphela; imida icacile; imijikelo imiselweyo.