Fedha ya Fiat ni nini?

Historia ya mwanadamu ni historia ya pesa kupoteza thamani.
Milton Friedman

Tuliona katika moduli iliyopita jinsi pesa zilivyobadilika kwa muda na jinsi mfumo wetu wa fedha ulivyobadilika kutoka pesa imara hadi pesa isiyo imara, na hivyo kuunda dunia tunayoishi leo. Moduli hii inaangazia kwa undani zaidi jinsi maendeleo haya yalivyopelekea mfumo wa fiat wa leo na jinsi mfumo huo wa fiat unavyofanya kazi.

Basi, mfumo wa fiat tunaotumia leo uliibukaje?

Ili kuelewa hili, tunahitaji kuangalia dola ya Marekani. Leo, dola inatumika kama sarafu kuu ya akiba duniani, ikimaanisha nchi nyingi hutegemea dola kwa biashara, akiba, na uthabiti wa kifedha. Kwa sababu hii, maamuzi kuhusu dola ya Marekani yanaathiri uchumi kote duniani.

Ili kuelewa jinsi pesa zinavyofanya kazi katika nchi yako, inasaidia kuelewa jinsi mfumo wa kisasa wa fiat ulivyoendelea nchini Marekani.

Katika karne ya 19, jamii nyingi zilitumia mfumo wa pesa thabiti uliotegemea metali adimu kama dhahabu na fedha. Metali hizi zilithaminiwa kwa sababu zilikuwa adimu, hudumu kwa muda mrefu, na zinatambulika kote. Biashara ilipoongezeka, kubeba kiasi kikubwa cha metali kikawa kero. Benki zilianza kuhifadhi dhahabu na fedha kwa niaba ya watu na kutoa vyeti vya karatasi vilivyoonyesha kiasi halisi cha metali kilichowekwa.

Kadri muda ulivyopita, benki zilianza kutoa vyeti vingi vya karatasi kuliko dhahabu waliyokuwa nayo. Utaratibu huu, unaojulikana kama benki za akiba ya sehemu ndogo, uliunda hatari ya kukimbilia benki, ambapo watu wengi walijaribu kutoa dhahabu yao kwa wakati mmoja. Ili kuleta utulivu kwenye mfumo wa benki, serikali zilianza kuhusika zaidi.

Mwaka 1913, Marekani iliunda Federal Reserve, benki kuu iliyoweza kutoa pesa mpya na kusaidia benki zilizokuwa na matatizo.

Katika miaka ya 1930, serikali ya Marekani pia iliwataka raia wake wakabidhi dhahabu yao na badala yake wakapewa dola za karatasi. Hivi karibuni, serikali ilipunguza thamani ya dola ikilinganishwa na dhahabu, jambo lililopunguza uwezo wa ununuzi wa akiba za watu.

Baada ya Vita vya Pili vya Dunia, mfumo wa Bretton Woods uliunganisha sarafu za dunia na dola ya Marekani, na dola bado iliweza kubadilishwa na dhahabu. Mfumo huu ulikoma mwaka 1971, Marekani ilipositisha ubadilishaji wa dola na dhahabu. Tangu wakati huo, nchi nyingi zinatumia pesa za fiat.

Pesa za fiat ni sarafu ambayo haina dhamana ya bidhaa halisi kama dhahabu. Badala yake, ina thamani kwa sababu serikali zinaitangaza kuwa ni halali na watu wanaamini na kukubali kuitumia kwa malipo.

Tatizo kuu la sarafu ya kawaida ni uaminifu wote unaohitajika ili ifanye kazi. Benki kuu lazima iamike kutodhoofisha sarafu, lakini historia ya sarafu za fiat imejaa matukio ya kuvunjwa kwa uaminifu huo.
Satoshi Nakamoto

Ubinadamu ulitoka kwenye pesa thabiti zinazosimamiwa na wengi hadi pesa zisizo thabiti zinazosimamiwa na wachache. Lakini mfumo huu unafanya kazi vipi hasa?

Mfumo wa Fedha kwa Amri

Mfumo wa fiat unajulikana kwa asili yake ya lazima, kwani unalazimishwa kwa watu kupitia sheria za fedha halali. Neno la Kilatini fiat linamaanisha “kwa amri” na hivyo linarejelea agizo lililotolewa na mamlaka fulani.

Tofauti na pesa zinazoungwa mkono na mali halisi kama dhahabu, fiat hupata thamani yake kutokana na nafasi yake ya kipekee inayolazimishwa na uaminifu wa umma katika mfumo wa fedha na uchumi. Kwa maana hiyo, pesa ya fiat inafanana na tiketi ya tamasha: thamani yake haipo kwenye karatasi yenyewe, bali kwenye uhakikisho kwamba bendi (serikali na benki kuu yake) itatoa onyesho bora (itatoa utulivu wa kiuchumi).

Sarafu zote kuu kama shilingi, euro, pauni, yuan, peso na nyinginezo zinaangukia kwenye kundi la pesa za fiat.

Sheria ya fedha halali: sheria inayowalazimisha raia wote kukubali aina maalum ya sarafu.

Faida za Pesa za Fiat

• Urahisi wa matumizi: Pesa za fiat ni rahisi kutumia katika miamala ya kila siku.
• Gharama na hatari ndogo: Pesa za fiat hazihitaji ulinzi mkali kama dhahabu, hivyo ni nafuu na salama zaidi.

Hasara za Pesa za Fiat

• Hatari ya mfumuko wa bei: Serikali zinaweza kuchapisha pesa za fiat wakati wowote, na hivyo kushusha thamani ya sarafu na kusababisha bei kupanda, jambo linalopunguza uwezo wa ununuzi wa waweka akiba. Katika baadhi ya matukio ya kihistoria, matumizi mabaya kama haya yamesababisha mfumuko wa bei uliopitiliza.
• Udhibiti na uchezaji wa mfumo: Makundi madogo yanaweza kuathiri na kuchezea mfumo, na kusababisha kufungiwa akaunti au kunyang’anywa mali kwa sababu za kisiasa.
• Hatari ya upande wa pili: Ikiwa serikali itakumbwa na changamoto, na umma ukapoteza imani, sarafu inaweza kupoteza thamani.

Kabla ya kuanzishwa kwa sarafu ya fiat, serikali zilikuwa zinatengeneza sarafu kutokana na bidhaa zenye thamani na adimu kama dhahabu au fedha, au kuchapisha pesa za karatasi ambazo zingeweza kubadilishwa na kiasi fulani cha bidhaa hizo. Hii inajulikana kama mfumo unaoungwa mkono na bidhaa.

Katika mfumo wa fiat, ni kama kuwa na pesa za mchezo wa Monopoly. Pesa za fiat ni karatasi zinazotolewa na benki kuu, na thamani yake inaathiriwa na sera za serikali. Serikali na benki kuu zinatenda kama “mabenki” wa mchezo wa Monopoly: wanadhibiti jinsi mfumo unavyofanya kazi, nani anapata nini, na pesa zina thamani gani. Kwa maneno mengine, thamani ya pesa za fiat inategemea uaminifu kwa serikali kusimamia mfumo wa fedha kwa uwajibikaji.

Mfumo wa fiat ni mchezo wa uaminifu ambapo thamani ya pesa zetu inategemea ahadi za wale walio madarakani na watu wanaweza tu kutumaini kwamba serikali yao itatenda kwa manufaa ya wote.

Mfumo Unaotegemea Deni

Ni vizuri kwamba watu wa taifa hawaelewi mfumo wetu wa benki na fedha, kwa maana kama wangeelewa, naamini kungekuwa na mapinduzi kabla ya kesho asubuhi.
Henry Ford

Benki za akiba ya sehemu ni kipengele muhimu katika mfumo wa fiat. Inamaanisha kwamba benki zinaruhusiwa kisheria kukopesha sehemu kubwa ya amana za wateja wao, hivyo wakati wowote benki inashikilia asilimia ndogo tu ya pesa ambazo wateja wao wanadhani wameweka hapo. Je, umewahi kujiuliza kwa nini benki zinatoa huduma nyingi kwa wateja wao zaidi ya kuhifadhi amana zao? Ingawa inaweza kuonekana kama ni ukarimu, ni muhimu kukumbuka kwamba benki ni biashara na lengo lao kuu ni kupata faida. Lakini wanapataje faida ikiwa wanakopesha watu pesa?

Benki hupata mapato kwa njia nyingi

• Kutoza riba kwenye mikopo wanayotoa.
• Kutoza ada kwa huduma kama matumizi ya ATM na uendeshaji wa akaunti.
• Kupata pesa kupitia uwekezaji, kama kununua na kuuza dhamana au kuwekeza kwenye mali isiyohamishika.
• Kuweka asilimia ya mikopo kama akiba na kuwekeza au kukopesha sehemu iliyobaki.
• Kulipa riba kwenye amana na kutoza ada kwenye akaunti za hundi na akiba.
• Benki inapopokea amana, inatakiwa kushikilia sehemu tu (kiasi cha akiba) na inaruhusiwa kisheria kukopesha sehemu iliyobaki.

Mchakato huu husababisha mfumo wa fedha unaotegemea deni kwani benki huunda sarafu mpya kila zinapotoa mkopo, na hivyo kuongeza jumla ya pesa kwenye uchumi. Kadri benki za akiba ya sehemu zinavyoendelea, jumla ya deni kwenye uchumi huongezeka, na kuchangia mfumuko wa bei. Mfumo huu unategemea mzunguko endelevu wa uundaji wa sarafu kupitia ukopeshaji, sawa na ugavi wa dawa kwa mraibu: mradi kila mtu anaendelea kucheza, udanganyifu unaendelea. Hata hivyo, benki zikizidi tamaa katika ukopeshaji na watu wakapoteza imani na mfumo wa benki, mfumo mzima unaweza kuporomoka haraka.

Hapa ndipo benki kuu inaingia kama mkopeshaji wa mwisho, ikitoa sarafu mpya ili kuzuia benki kufilisika na kuendeleza udanganyifu. Benki kuu hufanikisha hili kwa kununua tena mali au kuingiza sarafu moja kwa moja kwenye mizania ya benki. Kwa kifupi, benki zinaokolewa dhidi ya kufilisika kupitia uingizaji wa mara kwa mara wa sarafu mpya na benki kuu, na kusababisha mizunguko ya kupanda na kushuka kwa uchumi.

1. Benki hukopa pesa kutoka kwa waweka amana kwa riba (tuseme 5%)
2. Benki hukopesha pesa hizi kwa wakopaji kwa riba ya juu zaidi (tuseme 9%)
3. Benki hulipa riba kutokana na riba inayopokelewa kwa ukopeshaji (9% - 5% = 4%) na hubakiza iliyobaki kama faida

Baiskeli za Kijimagina

Fikiria una baiskeli na unampa benki mkopo wa kuitumia. Badala ya kuitumia tu, benki inaanza kuahidi baiskeli hiyo hiyo kwa watu wengine wengi kwa wakati mmoja. Kila mtu anaamini anaweza kutumia baiskeli hiyo wakati wowote anapotaka. Lakini kwa kweli, bado kuna baiskeli moja tu. Baiskeli zingine zote ni ahadi tu.

Mwanzoni, kila kitu kinaonekana kuwa sawa. Sio kila mtu anataka kupanda baiskeli kwa wakati mmoja, hivyo watu wanaamini kuna baiskeli nyingi. Kwa sababu hii, kila mtu anajisikia kujiamini na anaendelea kupanga mambo.

Lakini siku moja, kila mtu anaamua anataka kupanda kwa wakati mmoja. Wote wanafika wakitarajia kupata baiskeli yao, na ghafla tatizo linaonekana wazi: kuna baiskeli moja tu halisi. Watu wengi hawawezi kupata kile walichoahidiwa.

Benki za kisasa zinafanya kazi kwa njia inayofanana. Benki zinahifadhi sehemu ndogo tu ya pesa ambazo watu wameweka na zinakopesha zingine kwa watu wengine. Hii inamaanisha benki zinatengeneza madai mengi ya pesa kuliko kiasi halisi walicho nacho.

Mara nyingi mfumo huu unafanya kazi kwa sababu watu hawatoi pesa zao kwa wakati mmoja. Lakini kama watu wengi wakijaribu kutoa pesa zao kwa wakati mmoja, benki haiwezi kutimiza ahadi zote hizo. Hii inaitwa msongamano wa benki.

Hii ikitokea, mfumo wa kifedha unaweza kuwa hatarini, na watu wanaoteseka zaidi ni wale wasio na ulinzi wa kifedha.

Nani Anadhibiti Mfumo wa Fiat?

Serikali

Serikali ni kama mkurugenzi wa onyesho la fiat. Pamoja na ukusanyaji wa kodi, inafadhiliwa kupitia madeni mapya (dhamana) zinazotolewa na Hazina. Wakati hakuna mahitaji ya kutosha ya dhamana hizi, deni lililobaki hununuliwa na benki kuu. Hii inamaanisha wanaweza kuendelea kuongeza matumizi ya serikali bila kuwakasirisha watu kwa kuongeza kodi. Hii inaweza kuonekana nzuri kwa serikali, lakini ina gharama kwa kila mtu mwingine: ni kama kupata kadi ya mkopo ambapo mtu mwingine analipa bili. Deni la serikali ni ahadi tu ya kutoza watu kodi zaidi siku zijazo.

Watu Matajiri

Nao pia hunufaika sana na mfumo wa fiat. Kwa sababu akiba zao nyingi ziko kwenye mali, uwezo wao wa kununua unaongezeka wakati sarafu (kitengo cha hesabu) inapoteza thamani. Zaidi ya hayo, wanatumia mali zao zinazoongezeka thamani kama dhamana kupata mikopo nafuu zaidi ambayo wanawekeza tena kwenye mali. Kwa kuwa wako 'karibu na mashine ya kuchapisha pesa,' hawahisi madhara ya kushuka kwa thamani ya sarafu.

Sekta ya Fedha (benki)

Benki na taasisi nyingine za kifedha hazidhibiti moja kwa moja mfumo wa fiat lakini hunufaika sana nao. Shukrani kwa uwepo wa benki kuu, ambayo itaziokoa benki ili kuzuia mfumo mzima usianguke, wako huru karibu na athari na hivyo wanachochewa kutafuta faida kubwa kupitia utoaji wa mikopo hatarishi zaidi. Hii ndiyo msingi wa mzunguko wa ustawi na kuporomoka tulioujadili awali.

Benki Kuu

Nao pia hunufaika sana na mfumo wa fiat. Kwa sababu akiba zao nyingi ziko kwenye mali, uwezo wao wa kununua unaongezeka wakati sarafu (kitengo cha hesabu) inapoteza thamani. Zaidi ya hayo, wanatumia mali zao zinazoongezeka thamani kama dhamana kupata mikopo nafuu zaidi ambayo wanawekeza tena kwenye mali. Kwa kuwa wako 'karibu na mashine ya kuchapisha pesa,' hawahisi madhara ya kushuka kwa thamani ya sarafu.

Jinsi wanavyonufaika

Makundi haya hunufaika kwa njia mbalimbali, na kuunda mtandao tata wa udhibiti na ushawishi. Serikali hupata ufadhili na kuchelewesha uwajibikaji wa kifedha, watu matajiri na benki hupata faida zao bila juhudi, na benki kuu huendelea kuendesha onyesho huku ikijifanya huru. Wakati huo huo, watu wengine wote hubeba mzigo wa mpango mzima, kwani akiba zao za pesa taslimu hupungua polepole mwaka hadi mwaka.

Mwisho wa siku, waendeshaji wa mfumo wa fiat wanaongoza onyesho ambapo wachache hunufaika sana kwa gharama ya wengi, ambao hubaki wakijiuliza watawezaje kuwafikia.

Kuelewa pesa trilioni zinakotoka kwenye mfuko wa kuchochea uchumi na nani anaamua jinsi zinavyogawiwa ni muhimu ili kuelewa mfumo mpana wa kifedha. Serikali hutumia zana kadhaa kudhibiti mzunguko wa pesa katika nyakati maalum.

Benki kuu na serikali zinaweza kutumia sera za fedha na sera za bajeti kushawishi mzunguko wa pesa na uchumi. Kwa mfano, Benki Kuu ya Marekani (Federal Reserve) hutumia sera ya fedha kurekebisha viwango vya riba, na hivyo kuathiri kiasi cha pesa kinachozunguka. Sera ya bajeti, kwa upande mwingine, inahusisha matumizi na ushuru ili kushawishi shughuli za kiuchumi.

Sera ya Fedha ya Kuweka Viwango

• Ukosefu wa Ajira Chini ya 6.5%
• Ongezeko la 2% - 3% kwa mwaka katika Pato la Taifa (GDP)
• Kiwango cha Mfumuko wa Bei wa Msingi kati ya 2.0% - 2.5%

Sera ya Bajeti ya Kupanua Uchumi

• Inalenga kuongeza matumizi ya walaji na uwekezaji wa biashara ili kuongeza mahitaji ya jumla na ukuaji wa uchumi.
• Ongeza Matumizi ya Serikali
• Punguza Kodi

Sera ya Bajeti ya Kupunguza Uchumi

• Inalenga kupunguza matumizi ya walaji na uwekezaji wa biashara ili kupunguza ukuaji wa uchumi usiodhibitika na kuzuia au kupunguza mfumuko wa bei mkubwa.
• Punguza Matumizi ya Serikali
• Ongeza Kodi

Sera za viwango vya ubadilishaji wa fedha, mishtuko ya usambazaji, na udhibiti wa bei hutumika kama zana za ziada kudhibiti kiasi cha fedha na kuathiri biashara na uchumi. Ingawa sera hizi kimsingi zinalenga kuleta utulivu wa bei na kudhibiti mfumuko wa bei, mara nyingi uingiliaji huu husababisha mizunguko ya kupanda na kushuka kwa uchumi, ambayo huharibu biashara nyingi na akiba za familia nyingi.

Kujua jinsi sera hizi zinavyofanya kazi ni muhimu ili kuelewa mipaka ya mifumo ya fedha ya sarafu ya serikali. Mpaka uelewe tatizo, hutagundua suluhisho.

Shughuli: Benki ya Akiba ya Sehemu Ndogo

Hii ni zoezi la darasani linalochunguza vitendo binafsi vya watu na benki kwa kutumia utaratibu wa benki ya akiba ya sehemu ndogo. Lengo ni kupata uzoefu wa moja kwa moja jinsi zana hii inavyoongeza kiasi cha fedha.

Mambo Muhimu

1. Sehemu = sehemu ya jumla.
2. Benki ya akiba ya sehemu ndogo ni zana ambayo benki hutumia kukopesha zaidi ya kile wanachohifadhi, au "akiba" yao.
3. Kadri kiasi cha akiba kinavyopungua, ndivyo hatari kwa benki inavyoongezeka kuhusu watu kukimbilia kutoa fedha au benki kushindwa kulipa.
4. Zana hii inaweza kutumika na pesa imara (kama dhahabu) au pesa isiyo imara (kama sarafu ya serikali).
5. Uwezo wa kuongeza kiasi cha fedha, pamoja na msaada wa kifedha na mipango ya bima kama FDIC, husababisha hatari ya kimaadili kwa benki. Wanapata motisha kufanya maamuzi hatarishi zaidi kwa sababu wanabaki na faida, lakini hasara zao zinalipwa na kila mtu.

Kidokezo kwa Mwanafunzi

Huna haja ya kuwa mtaalamu wa hisabati ili kuelewa dhana kuu ya benki ya akiba ya sehemu ndogo au hatari zake.

Fedha za Kidijitali za Benki Kuu (CBDCs) ni hatua inayofuata ya sarafu za fiat. Badala ya mchanganyiko wa noti za karatasi, sarafu, na malipo ya kidijitali, CBDCs ni aina za kidijitali kabisa za sarafu za fiat zinazotolewa na serikali na kudhibitiwa na benki kuu.

Fikiria sarafu unayotumia kila siku, lakini bila uwepo wowote wa kimwili — hakuna sarafu za kutingisha mfukoni au noti za kukunja. Kinachotofautisha CBDCs ni kiwango kikubwa cha udhibiti na ufuatiliaji ambacho zinawapa serikali na benki kuu. Kwa CBDCs, mamlaka zinapata uwezo wa kuona miamala ya kifedha kwa undani usiowahi kutokea, na hivyo kuwafanya waweze kufuatilia, kudhibiti na kuweka vikwazo kwenye mtiririko wa pesa kwa urahisi zaidi.

Serikali na benki kuu zinaweza kubadilisha kwa urahisi aina na kiasi cha CBDCs, kuchezea viwango vya riba, na kutumia zana za sera ya fedha na bajeti kwa usahihi zaidi. Kwa kifupi, CBDCs zinawapa mamlaka njia bora zaidi ya kuathiri na kusimamia sarafu yao ya fiat.

Ingawa CBDCs zinaonekana kuwa mustakabali wa pesa za fiat, mfumo wa sasa wa fedha duniani tayari unafanya kazi kwa kiwango safi cha fiat. Sarafu za fiat hazijaunganishwa tena na dhahabu, jambo ambalo limesababisha ongezeko kubwa la kiasi cha fedha bila kizuizi halisi.