Pesa ni nini?

Pesa ni mojawapo ya nyenzo kuu za uhuru zilizowahi kuvumbuliwa na mwanadamu.
Friedrich Hayek

Karibu kwenye Diploma ya Bitcoin. Katika moduli hii, tutachunguza swali la msingi la kwa nini pesa ni muhimu katika maisha yetu. Tutaangalia asili ya pesa na aina zake mbalimbali, tukilenga kupata uelewa wa kina wa umuhimu wake.

Pesa ni kitu tunachotumia kila siku, lakini je, tunaelewa kwa nini tunazihitaji na ni nini hasa?

• Kwa nini watu hubadilisha muda wao kwa pesa?
• Kwa nini baadhi ya watu wana pesa nyingi kuliko wengine?
• Kwa nini pesa ni tofauti katika nchi nyingine?
• Kwa nini hatuwezi tu kuunda pesa zaidi tunapozihitaji?

Tuanze kwa kujibu maswali matano yafuatayo.

Fikiria matumizi ya kila siku kama kupata mahitaji muhimu kama chakula na vitu unavyotamani. Jaribu kutoa mifano maalum, ukizingatia ubunifu na uhalisia.

Kwa nini tunahitaji pesa?

Pesa ni nini?

Nani anadhibiti pesa?

Nini kinachofanya pesa ziwe na “thamani” yake?

Una maswali gani kuhusu pesa?

Mjadala: Kwa Nini Tunahitaji Pesa?

Gawanyika katika makundi na:

• Shirikisheni na kujadili majibu ya maswali manne ya kwanza. Andikeni majibu mnayoyapenda zaidi.
• Shirikisheni majibu ya swali la mwisho, na pigeni kura kuchagua swali moja mnalolipenda zaidi. Andikeni matokeo.
• Rudia majibu na maswali mwishoni mwa kozi.

Sasa kwa kuwa una uelewa zaidi wa kwa nini pesa ni muhimu, moduli zijazo zitachunguza pesa ni nini, jinsi ilivyobadilika kwa muda, nani anaishawishi, na aina yake mpya kabisa. Endelea kurejea kwenye orodha zako za siku hii ya kwanza darasani ili kuunganisha mawazo yako na mabadiliko ya uundaji, ufafanuzi, na matumizi ya pesa kwa muda.

Mjadala: Pesa ni Nini?

• Tafadhali usile pipi iliyowekwa kwenye dawati lako bado.
• Nani yuko tayari kubadilisha pipi yake na noti ya 1,000 KES?
• Sasa, endelea kuinua mkono kama bado uko tayari kubadilisha pipi yako na noti ya 1,000 ya monopoly badala ya pipi yako.
• Kwa nini au kwa nini sivyo?
• Nini kinachofanya noti moja itamanike sana na nyingine iwe kama takataka tu?
• Nini kinachofanya pesa ziwe na “thamani” yake?
• Pesa zinatoka wapi na nani anaamua kiasi gani kichapishwe?
• Kwa nini tusichapishe pesa zaidi na kuzisambaza kwa kila mtu kwa usawa?

Pesa ni dhamana kwamba tunaweza kupata kile tunachotaka siku zijazo. Ingawa hatuhitaji chochote kwa sasa, inahakikisha uwezekano wa kutimiza tamaa mpya itakapotokea.
Aristotle

Je, umewahi kujiuliza pesa ni nini hasa? Au umewahi kushangaa ni nini hufanya pesa ziwe...kweli pesa? Wengi wetu tunajua jinsi ya kuzitumia, lakini si wengi wetu wanaelewa zinatoka wapi au jinsi zinavyofanya kazi. Pesa kimsingi ni njia ya kubadilishana bidhaa na huduma. Zinawakilisha thamani ya vitu hivi katika mfumo unaoweza kubadilishwa kwa urahisi. Pesa zinaweza kuchukua sura nyingi tofauti, kama vile noti za karatasi, sarafu, na malipo ya kielektroniki. Serikali au mamlaka nyingine kwa kawaida hutoa na kudhibiti pesa, lakini pesa ni zaidi ya njia ya kimwili au kidijitali ya kubadilishana; ni kama lugha ya ulimwengu mzima inayotuwezesha kufanya biashara na watu kutoka kote duniani, hata kama hatuzungumzi lugha moja au hatuna utamaduni sawa. Unaweza kuwa upande mwingine wa dunia na bado "ukazungumza" pesa kwa kuweka bidhaa kwenye kaunta na kubadilisha na sarafu ya eneo hilo au kutumia kadi ya mkopo.

Pesa ni kama mkataba wa kijamii unaotuwezesha kubadilishana bila kutegemea kubadilishana bidhaa moja kwa moja au kutafuta mtu anayehitaji kile ulicho nacho. Kama kundi la watu litaanza kukubali chokoleti kama malipo ya bidhaa na huduma nyingi, chokoleti ingekuwa pesa (ingawa, kwa kuwa inaweza kuyeyuka katika maeneo mengine duniani, tunaweza kusema ni pesa mbaya).

Kwa maneno mengine, pesa zenyewe hazina uwezo wa kutosheleza mahitaji ya binadamu; ni chombo tu kinachotuwezesha kufanya biashara kwa ufanisi zaidi.

Pesa zinawakilisha thamani AMBAYO bidhaa hubadilishwa. Pesa SIO thamani AMBAYO bidhaa hubadilishwa.

Muamala muamala ni kubadilishana au kuhamisha bidhaa na huduma. Ni njia ya kubadilishana thamani kati ya pande mbili au zaidi.

Kuna aina nyingi tofauti za miamala, kuanzia kubadilishana rahisi (kama kununua sandwichi kwenye mgahawa) hadi miamala ya kifedha iliyo ngumu zaidi (kama kununua nyumba au kuwekeza katika hisa).

Miamala inaweza kufanyika ana kwa ana, kwa simu, mtandaoni, au kwa njia nyingine, na inaweza kuhusisha pande mbalimbali, ikiwa ni pamoja na watu binafsi, biashara, na taasisi za kifedha.

Pesa hurahisisha biashara kwa sababu kila mtu anakubali kama malipo ya mwisho. Pia hutuwezesha kupima thamani na kulinganisha bidhaa na huduma tofauti.

Pesa hufanya kazi ya muda mfupi tu katika kubadilishana; na pale muamala unapofungwa kabisa, daima itabainika kwamba aina moja ya bidhaa imebadilishanwa na nyingine.
Jean-Baptiste Say

Linapokuja suala la kununua na kuuza bidhaa na huduma, pesa ndizo mhusika mkuu. Pesa hutekeleza kazi kadhaa muhimu duniani, kama vile:

Hifadhi ya Thamani

Pesa zinapaswa kudumisha thamani yake kwa muda, na hivyo kuifanya iwe muhimu kama njia ya kuhifadhi na kuwekeza thamani ya kazi ya binadamu. Hii inawawezesha watu kutumia pesa kupanga kwa ajili ya siku zijazo. Kwa hiyo, wakati mwingine unapoweka akiba kwa ajili ya kitu maalum, kumbuka kwamba pesa ni zaidi ya njia ya kulipia vitu — ni chombo cha kukusaidia kupanga na kuwekeza katika maisha yako ya baadaye.

Njia ya Kubadilishana

Kwa kutumia pesa, huhitaji kutafuta mtu ambaye anataka kile ulicho nacho ili kubadilishana. Badala yake, unaweza kutumia pesa kununua na kuuza chochote unachotaka. Hii inafanya biashara na uchumi kuwa rahisi na bora zaidi.

Kipimo cha Thamani

Pesa hutoa kiwango cha pamoja cha kupima thamani ambacho huruhusu watu kuelezea na kulinganisha bei ya bidhaa na huduma mbalimbali. Hii inafanya soko kuwa wazi na lenye ufanisi zaidi, ambapo watu wanaweza kufanya maamuzi sahihi kuhusu nini cha kununua na kuuza.

Kama ungependa kununua gari jipya, ungeweza kulinganisha bei kutoka kwa maduka tofauti na kufanya uamuzi sahihi kuhusu lipi la kununua kulingana na bei katika dola. Bila kipimo cha thamani, ungehitaji kujaribu kulinganisha thamani ya gari moja na jingine kwa kutumia kitu kingine, kama vile idadi ya ng'ombe au muda uliotumika kutengeneza gari hilo.

Kazi hizi tatu ndizo zinazoruhusu uchumi kuwa tata na wenye mabadiliko. Bila pesa, kungekuwa kugumu sana kununua na kuuza bidhaa na huduma, na uchumi wetu usingekuwa umeendelea sana.

Zoezi: Hii ni mfano wa kazi gani ya pesa?

• Eliamu aliamua kuweka akiba ya sehemu ya mshahara wake wa kila wiki ili kununua mtoto wa mbwa
• Adam ananunua vipande viwili vya pizza kwa $8.30
• Marko hawezi kuamua kama anunue tiketi za tamasha kwa $75 au tiketi ya kuteleza kwenye theluji kwa $95

Pesa hufanya kazi vizuri tu ikiwa ina sifa fulani muhimu. Inahitaji kuwa na matumizi kwa kununua na kuuza (njia ya kubadilishana), kuhifadhi thamani kwa baadaye (hifadhi ya thamani), na kupima bei (kipimo cha thamani). Sifa hizi ndizo zinazofanya pesa ziwe za kuaminika na muhimu.

• Uimara inahusu uwezo wa pesa kustahimili kuharibika kimwili na kudumu kwa muda mrefu. Hii inahakikisha kuwa pesa zinaweza kusambaa katika uchumi zikiwa katika hali inayokubalika na kutambulika. Dhahabu ni nyenzo imara inayoweza kustahimili kuchakaa, na hivyo kuwa mfano mzuri wa sifa ya uimara wa pesa.
• Uwezo wa Kugawanyika inahusu uwezo wa pesa kugawanywa katika sehemu ndogo ndogo ili watu waweze kuzitumia kununua vitu vya thamani tofauti. Noti za karatasi zinaweza kugawanywa kwa urahisi katika madaraja madogo, na hivyo kuwa mfano mzuri wa sifa ya kugawanyika kwa pesa.
• Uwezo wa Kubebeka inahusu urahisi wa kusafirisha na kubeba pesa. Hii inawawezesha watu kutumia pesa kununua na kuuza bidhaa na huduma bila shida. Kadi za mkopo ni rahisi kubeba, kwani zinaweza kuwekwa kwa urahisi kwenye pochi au mkoba, na hivyo kuwa mfano mzuri wa sifa ya kubebeka kwa pesa.
• Uwezo wa Kukubalika inahusu kukubalika kwa upana kwa pesa kama njia ya malipo ili watu waweze kutumia pesa kununua na kuuza bidhaa na huduma kwa kujiamini. Dola ya Marekani inakubalika sana kama njia ya malipo, na hivyo kuwa mfano mzuri wa sifa ya kukubalika kwa pesa.
• Upungufu inahusu ugumu wa kutengeneza pesa zaidi, jambo ambalo husaidia kudumisha thamani yake na kuzuia kutumia pesa nyingi kununua kiasi kilekile cha bidhaa. Stempu za kukusanya, hasa zile adimu na zenye thamani, zinaweza kuwa aina nzuri ya pesa kwa sababu ni adimu na zinaweza kuongezeka thamani kadri muda unavyopita. Wakusanyaji wa stempu mara nyingi hutumia stempu zao kama njia ya kuwekeza mali zao na kutofautisha uwekezaji wao.
• Ubadilikaji inahusu uwezo wa pesa kubadilishana ambapo kitengo kimoja cha pesa ni sawa na kingine cha thamani ileile. Pesa zinapaswa kuwa na umoja. Sarafu za shaba zina ukubwa na uzito sawa, na hivyo kuwa mfano mzuri wa sifa ya umoja wa pesa. Senti moja ni senti moja kila wakati.

Zoezi

Rasilimali tofauti zina sifa tofauti na hutekeleza kazi za pesa kwa viwango tofauti. Jamii mwishowe huamua ni rasilimali gani itatumika kama pesa kulingana na jinsi bidhaa fulani inavyotekeleza kazi hizi vizuri.

Ili kubaini jinsi vitu tofauti vinavyokidhi sifa maalum za pesa, unaweza kupima kila kitu hapa chini kwa kipimo cha 1 hadi 5 kwa kila sifa (0 = Mbaya sana; 3 = Wastani; 5 = Bora kabisa).

Kwa kujumlisha alama za kila kitu, unaweza kubaini kipi kinafaa zaidi kuwa aina ya pesa.

Tumia maswali yafuatayo kusaidia kubaini jinsi vitu tofauti kwenye jedwali vinavyokidhi sifa za pesa.

• Uimara: Je, pesa zinaweza kustahimili kuchakaa na kuharibika kwa muda mrefu?
• Uwezo wa Kubebeka: Je, pesa zinaweza kusafirishwa na kutumika kwa urahisi katika maeneo tofauti?
• Ubadilikaji: Je, pesa zinaweza kubadilishwa na aina nyingine za pesa?
• Uwezo wa Kukubalika: Je, pesa zinakubalika kwa upana kama njia ya malipo?
• Upungufu: Je, pesa ni adimu na ni vigumu kutengeneza zaidi?
• Uwezo wa Kugawanyika: Je, pesa zinaweza kugawanywa katika sehemu ndogo ndogo?

* Tafadhali usijaze safu ya Bitcoin; tutarudi kwenye hili baadaye katika kozi.

Pesa zinaweza kugawanywa katika makundi mawili makuu: pesa za kimwili na pesa za kidijitali.

Pesa za kimwili

• Pesa za bidhaa, ambayo ni kitu cha kimwili kinachothaminiwa sana na kukubalika kama njia ya kubadilishana.
  • Mifano: Dhahabu, fedha na hata baruti ziliwahi kutumika kama pesa za bidhaa.
• Pesa za uwakilishi, ambazo zinawakilisha haki ya kupata bidhaa ya kimwili.
  • Mfano: Vyeti vya fedha vingebadilishwa na fedha halisi.
• Pesa za fiat, ambazo ni noti na sarafu zinazotolewa na serikali na kukubalika kama njia ya kubadilishana.
  • Mfano: Noti za Federal Reserve ni pesa za fiat, zilizotangazwa na serikali kuu kuwa njia halali ya kulipa madeni.

Sarafu za kidijitali

Sarafu za kidijitali zinaweza kutumika kwa miamala ya mtandaoni na zinajumuisha pesa za kielektroniki, stablecoins, na sarafu za kripto.

Pesa za kielektroniki ni matoleo ya kidijitali ya sarafu za jadi kama shilingi au euro. Inatumika kwa malipo ya mtandaoni kupitia mifumo inayoitwa payment rails, ambayo inahamisha pesa kutoka sehemu moja hadi nyingine.

Katika mfumo wa kifedha wa jadi, payment rails hizi hutegemea wapatanishi kama vile benki. Wapatanishi hawa hutoza ada na wana mamlaka ya kuidhinisha, kuchelewesha, au kubatilisha miamala.

Mifano ya kawaida ya mifumo hii ni mitandao ya kadi, ambayo inashughulikia malipo ya kadi za debit na credit, na pochi za kidijitali, ambazo huhifadhi pesa na kuruhusu watumiaji kutuma na kupokea malipo.

• Sarafu za Kidijitali za Benki Kuu (CBDCs): Matoleo ya kidijitali ya sarafu ya nchi, yanayotolewa na kudhibitiwa na benki kuu.
• Stablecoins: Sarafu za kidijitali zilizoundwa kudumisha thamani thabiti, mara nyingi zimefungwa na mali kama dola ya Marekani.
• Sarafu za kripto: Aina ya sarafu ya kidijitali. Baadhi hazina udhibiti wa kundi moja, yaani ni decentralized, wakati nyingine zinadhibitiwa zaidi.

Wazo kuu nyuma ya baadhi ya sarafu za kidijitali ni kuondoa wapatanishi. Hii inaweza kufanya miamala kuwa bora zaidi na kupunguza mkusanyiko wa mamlaka. Lengo ni kuunda mfumo unaofanya kazi kama mtandao wa intaneti, ambapo udhibiti unashirikiwa badala ya kushikiliwa na mamlaka moja.

Fikiria uko jangwani na umebaki na chupa moja tu ya maji. Una kiu na unahitaji sana kunywa, lakini pia unajua kwamba utahitaji maji hayo ili kuendelea kuishi hadi upate mengine. Hii ni mfano wa kawaida wa uhaba: una kiasi kidogo cha rasilimali (maji) na lazima ufanye maamuzi kuhusu jinsi bora ya kuitumia.

Katika hali hii, unaweza kuamua kugawa maji hayo na kunywa kidogo kidogo kwa muda mrefu ili yadumu kwa muda mrefu zaidi. Vinginevyo, unaweza kuamua kunywa maji yote mara moja, ukiridhisha kiu yako kwa muda mfupi, lakini huenda msukumo huo wa unywaji usitoshe kukupa nguvu za kutafuta maji zaidi baadaye. Haijalishi ni chaguo gani unalofanya, unakabiliwa na uamuzi mgumu.

Uhaba unahusu rasilimali zote, sio maji tu. Iwe ni pesa, muda au hata upendo na uangalizi, mara kwa mara tunakabiliwa na maamuzi kuhusu jinsi ya kugawa rasilimali zetu chache.

Uhaba unatulazimisha kupima faida na hasara za jinsi tunavyotumia rasilimali zetu na kufanya maamuzi ya kubadilishana.

Kuna aina mbili za uhaba

• Uhaba bandia, pia unajulikana kama uhaba unaodhibitiwa na kituo kimoja, unajumuisha vitu kama mifuko ya wabunifu wa mitindo iliyotolewa kwa idadi ndogo, kadi adimu za michezo, na kazi za sanaa zilizo na nambari maalum. Hivi vinaweza kuwa rahisi
• Uhaba wa asili, pia unajulikana kama uhaba usiodhibitiwa na kituo kimoja, unajumuisha vitu kama ardhi ya ufukweni na madini ya thamani kama dhahabu. Hivi ni vigumu kuiga au kughushi.

Tofauti kuu kati ya hizi mbili ni udhibiti.

Uhaba unaodhibitiwa na kituo kimoja unaamuliwa na taasisi moja, kama kampuni au serikali, ilhali uhaba usiodhibitiwa na kituo kimoja haudhibitiwi na yeyote. Mfano wa uhaba unaodhibitiwa na kituo kimoja ni ule wa bidhaa za mitindo za kifahari zilizotolewa kwa idadi ndogo, kama mifuko au viatu: kampuni inaweza kuzalisha bidhaa 1,000 zaidi bila gharama kubwa, lakini bei ya juu inadhibitiwa na uhaba huu uliopangwa. Ni udhibiti wa kampuni juu ya idadi ya bidhaa unaoamua thamani yake. Kwa upande mwingine, njia pekee ya kupata na kutumia chumvi, maganda au dhahabu ni kwa kutumia juhudi na nguvu nyingi (au 'kazi'). Kwa rasilimali hizi adimu za asili, matumizi hayo ya nguvu yana maana kiuchumi tu ikiwa bidhaa inayopatikana inathaminiwa sana.

Hakuna mtu mmoja au kundi linalodhibiti bei ya rasilimali ya asili ili kuathiri bei yake, bali ni kinyume chake: ni mahitaji ya bidhaa hiyo sokoni ndiyo yanaamua kama nguvu itumike kuchimba zaidi.

Uhaba unaathiri maamuzi yetu. Kuelewa uhaba kunaweza kuboresha jinsi tunavyofanya maamuzi: mara nyingi tunakabiliwa na uchaguzi kati ya faida za haraka na manufaa ya muda mrefu, na maamuzi haya ya kubadilishana yanaathiri njia yetu ya kufikia malengo yetu.

Mfano wa upendeleo wa muda

Una chaguo la kupokea KSh 100 leo au KSh 110 baada ya mwaka mmoja. Ikiwa una upendeleo wa muda wa juu, unaweza kuchagua kupokea KSh 100 leo kwa sababu unathamini kuwa na KSh 100 sasa kuliko faida ya kusubiri mwaka mmoja kwa KSh 10 zaidi. Kwa upande mwingine, ikiwa una upendeleo wa muda wa chini, utapendelea kusubiri upokee zawadi kubwa zaidi kwa sababu unazingatia zaidi mipango ya muda mrefu na haujali sana kuridhika mara moja.

Upendeleo wa muda unahusu wazo kwamba watu kwa kawaida hupendelea kuwa na kitu SASA kuliko baadaye.

Tukirudi kwenye mfano wa awali wa chupa ya maji jangwani, kunywa maji yote mara moja, hata kama inamaanisha hutakuwa na maji baadaye, kunaonyesha upendeleo wa muda wa juu: kiu unayohisi kwa wakati huo ni kali kiasi kwamba hupuuza kiu utakayoweza kuhisi baadaye ili kuridhisha kiu yako ya sasa. Hii ni kawaida kabisa: tunapendelea kuridhika sasa kuliko kujinyima sasa kwa faida ya baadaye, kwa sababu siku za usoni daima ni za kutatanisha.

Kujaribu kugawa maji kwa kunywa kidogo kidogo kwa wakati, kwa upande mwingine, kunaonyesha upendeleo wa muda wa chini na ugawaji wa busara wa rasilimali adimu. Hii ina maana uko tayari kuchelewesha kuridhika na kiu yako sasa ili kuboresha nafasi zako za kuishi kwa muda mrefu. Hili haliji kwa urahisi na linahitaji juhudi kubwa, kujizuia na mtazamo wa siku za usoni.

Gharama mbadala inahusu thamani ya chaguo bora linalofuata unaloliacha unapofanya uamuzi. Kila uamuzi unahusisha kubadilishana, hivyo kila uamuzi una gharama mbadala.

Katika mfano wa jangwani, gharama mbadala ya kunywa maji yote mara moja ni manufaa ya kuishi ambayo ungepata kama ungeyagawa na kuyatumia kwa muda mrefu zaidi.

Tuseme umeamua kugawa maji na kunywa kidogo kidogo kwa muda mrefu. Kwa sababu hiyo, unapata nguvu na unyevu unaohitaji kutafuta maji zaidi. Wakati wa kutafuta, unakutana na mchikichi wenye maji kidogo. Sio mengi, lakini yanatosha kukata kiu kwa muda. Kama ungeamua kunywa maji yako yote mara moja, huenda usingekuwa na nguvu za kutafuta maji zaidi na kukutana na mchikichi huo.

Katika hali hii, gharama mbadala ya kunywa maji yako yote mara moja ingekuwa ni nafasi ya kupata mchikichi na kupata unyevu zaidi.

Mfano huu unaonyesha jinsi gharama mbadala inavyohusisha sio tu kubadilishana mara moja kati ya chaguzi mbili, bali pia fursa za baadaye ambazo zinaweza kupatikana au kupotea kutokana na maamuzi yetu.

Uwezo wetu wa kukubali kutoa zawadi kubwa baadaye kwa ajili ya zawadi ndogo sasa unaathiriwa na upendeleo wetu wa muda, au jinsi tunavyothamini kuridhika mara moja dhidi ya mipango ya muda mrefu.

Shughuli: Upendeleo wa muda

1. Sikiliza maelezo ya mwalimu kuhusu chaguo la pipi.
2. Amua kama ungependa kupokea pipi ndogo au marshmallow sasa hivi au usubiri hadi mwisho wa darasa upokee pipi mbili au pipi kubwa zaidi na ya kuvutia.
3. Thibitisha uamuzi wako na umjulishe mwalimu chaguo lako. Pokea pipi yako ama mara moja au mwishoni mwa darasa, kulingana na uamuzi wako.
4. Shiriki katika mjadala wa darasani kuhusu shughuli hii, ukitafakari juu ya mchakato wako wa kufanya maamuzi na dhana ya upendeleo wa muda.

Hitimisho na Mjadala

• Ni mambo gani yaliyoathiri uamuzi wako wa kuchukua pipi sasa au kusubiri zawadi kubwa baadaye?
• Unajisikiaje kuhusu uamuzi wako sasa baada ya shughuli kuisha?
• Je, unaweza kufikiria mifano halisi ambapo upendeleo wa muda wa juu unaweza kuwa na madhara na ambapo upendeleo wa muda wa chini unaweza kuwa na manufaa?
• Ni matokeo gani yanaweza kutokea kutokana na kuchagua upendeleo wa muda wa juu badala ya upendeleo wa muda wa chini?

Rasilimali

What is Money?

Tazama video hii fupi!