Menene Kuɗin Fiat?

Tarihin ɗan adam tarihin kuɗi ne da ke rasa ƙima.
Milton Friedman

Mun gani a cikin darasin da ya gabata yadda kuɗi suka samo asali a tsawon lokaci da yadda tsarin kuɗinmu ya canza daga kuɗi masu ƙarfi zuwa marasa ƙarfi, wanda hakan ya tsara duniyar da muke rayuwa a ciki yau. Wannan darasin zai zurfafa cikin yadda waɗannan abubuwa suka haifar da tsarin fiat na yau da yadda wannan tsarin fiat ke aiki.

To, ta yaya tsarin fiat da muke amfani da shi a yau ya samo asali?

Don fahimta, dole ne mu kalli dalar Amurka. Yau, dalar tana zama babban kuɗin ajiya na duniya, ma’ana ƙasashe da dama suna dogara da ita wajen kasuwanci, ajiya, da kwanciyar hankalin kuɗi. Saboda haka, duk wani yanke shawara game da dalar Amurka yana shafar tattalin arzikin ƙasashe a fadin duniya.

Don fahimtar yadda kuɗi ke aiki a ƙasarka, yana da amfani ka fahimci yadda tsarin fiat na zamani ya samo asali a Amurka.

A ƙarni na 19, al'ummomi da dama sun yi amfani da tsarin kuɗi mai ƙarfi wanda ya dogara da ƙarafa masu daraja kamar zinariya da azurfa. Ana daraja waɗannan ƙarafa saboda ƙarancinsu, ɗorewarsu, da kuma amincewa da su a ko'ina. Yayin da kasuwanci ya ƙaru, ɗaukar manyan adadin ƙarafa ya zama abin wahala. Bankuna suka fara adana zinariya da azurfa ga mutane, suna ba da takardun shaida na takarda da ke wakiltar adadin ƙarafa da aka ajiye.

A hankali, bankuna suka fara fitar da takardun shaida fiye da zinariya da suke da ita a ajiya. Wannan dabi'a, wadda aka fi sani da bankin ajiya na rabo, ta haifar da haɗarin gudun banki, inda mutane da dama ke ƙoƙarin cire zinariyarsu a lokaci guda. Don daidaita tsarin banki, gwamnatoci suka shiga cikin lamarin sosai.

A shekarar 1913, Amurka ta ƙirƙiri Federal Reserve, babban banki da zai iya fitar da sabon kuɗi da tallafawa bankunan da ke cikin matsala.

A shekarun 1930s, gwamnatin Amurka ta tilasta wa 'yan ƙasa su mika zinariyarsu a musanya da takardun kuɗi na takarda. Ba da daɗewa ba, gwamnati ta rage ƙimar dala idan aka kwatanta da zinariya, wanda hakan ya rage ƙarfin siyan da adana mutane ke da shi.

Bayan Yaƙin Duniya na Biyu, tsarin Bretton Woods ya ɗaure kuɗaɗen duniya da dala ta Amurka, kuma har yanzu ana iya musanya dala da zinariya. Wannan tsarin ya ƙare a 1971, lokacin da Amurka ta daina barin a musanya dala da zinariya. Tun daga lokacin, mafi yawan ƙasashe suna amfani da kuɗin fiat.

Kuɗin fiat shine kuɗi wanda ba ya da tushe a kan wani abu na zahiri kamar zinariya. Maimakon haka, yana da ƙima ne saboda gwamnati ta ayyana shi a matsayin kuɗin doka kuma mutane suna yarda da karɓarsa wajen biyan kuɗi.

Babban matsalar da ke tattare da kudin gargajiya ita ce yawan amana da ake bukata domin ya yi aiki. Dole ne a yarda da babban banki kada ya lalata kudin, amma tarihin kudin fiat cike yake da karya wannan amana.
Satoshi Nakamoto

Dan Adam ya sauya daga kudin da jama'a da yawa ke iko da shi zuwa kudin da 'yan kadan ke iko da shi. Amma ta yaya wannan tsarin ke aiki a zahiri?

Tsarin Kudi na Umurni

Tsarin fiat yana da halin tilas, ana kakaba shi wa mutane ta hanyar dokar amincewa da kudi. Kalmar Latin fiat na nufin “ta umurni” don haka tana nuni da wata doka ko umarni daga wani mai iko.

Ba kamar kudin da ke da tushe a kan wani abu mai daraja kamar zinariya ba, fiat yana samun darajarsa ne daga matsayin da aka tilasta masa da kuma amincewar jama'a ga tsarin kudi da na hada-hadar kudi. A wannan ma'anar, kudin fiat yana kama da tikitin kide-kide: darajarsa ba ta cikin takardar kanta, sai dai tabbacin cewa mawakan (gwamnati da babban bankinta) za su gabatar da kyakkyawan wasa (wato samar da kwanciyar tattalin arziki).

Dukkan manyan kudade kamar naira, euro, fam, yuan, peso da sauransu suna cikin rukunin kudin fiat.

Dokar amincewa da kudi: wata doka ce da ke tilasta wa kowa karɓar wani nau'in kudi na musamman.

Fa'idodin Kudin Fiat

• Saukin amfani: Kudin fiat yana da sauki wajen mu'amala ta yau da kullum.
• Rage kudade da hadari: Kudin fiat baya bukatar tsaro mai tsanani kamar zinariya, hakan yana sa ya fi araha kuma ya fi aminci.

Rashin Amfanin Kudin Fiat

• Hadarin hauhawar farashi: Gwamnati na iya buga kudin fiat duk lokacin da ta ga dama, hakan na rage darajar kudi kuma yana sa farashi ya tashi, wanda ke rage ikon sayen masu ajiya. A wasu lokuta a tarihi, irin wannan amfani da iko ya kai ga hauhawar farashi mai tsanani.
• Ikon tsakiya da sarrafa tsarin: Ƙananan rukuni na iya shafar tsarin da sarrafa shi, wanda ke iya haifar da cire mutane daga banki saboda dalilai na siyasa ko kwace dukiya.
• Hadarin bangare na biyu: Idan gwamnati ta shiga matsala, kuma jama'a suka daina yarda, kudin na iya rasa darajarsa.

Kafin a fara amfani da kudin fiat, gwamnatoci kan sarrafa tsabar kudi daga abubuwa masu daraja kuma masu wahalar samu kamar zinariya ko azurfa, ko kuma su buga takardun kudi da za a iya musanya da wani adadin wadannan abubuwa. Wannan ana kiransa tsarin kudi mai tushe.

A tsarin fiat, yana kama da kudin wasan Monopoly. Kudin fiat takarda ce da babban banki ke fitarwa, kuma darajarsa na karkashin tasirin manufofin gwamnati. Gwamnati da babban banki suna kama da 'yan bankin wasan Monopoly: su ke da iko da yadda tsarin ke aiki, wa zai samu me, da kuma darajar kudi. Wato, darajar kudin fiat tana dogara ne da amincewa da gwamnati za ta tafiyar da tsarin kudi da gaskiya.

Tsarin fiat wasa ne na amana inda darajar kudinmu ke dogara da alkawuran masu iko, kuma mutane na fatan gwamnati za ta yi aiki don amfanin kowa.

Tsarin da Bashi ke Tuka Shi

Yana da kyau mutane ba su fahimci tsarin banki da na kudi ba, domin da sun fahimta, ina ganin da za a yi juyin juya hali kafin safiya.
Henry Ford

Tsarin ajiya na kaso-kaso muhimmin bangare ne a tsarin fiat. Ma'anarsa ita ce, doka ta ba wa bankuna damar bayar da rance daga kaso mai yawa na ajiyar abokan huldarsu, don haka a kowane lokaci banki na rike da kankanin kaso na kudin da abokan huldarsa ke tunanin sun ajiye. Ka taɓa tambayar kanka dalilin da yasa bankuna ke bayar da ayyuka da dama ga abokan huldarsu fiye da kawai tsare ajiyarsu? Ko da alama suna da karamci, yana da muhimmanci a tuna cewa bankuna kasuwanci ne kuma babban burinsu shi ne samun riba. Amma ta yaya suke samun riba idan suna ba mutane rance?

Bankuna na samun kudin shiga ta hanyoyi da dama

• Karbar riba daga rancen da suka bayar.
• Karbar kudin aiki daga ayyuka kamar amfani da ATM da kula da asusu.
• Samun kudi ta hanyar zuba jari, kamar saye da sayar da takardun kudi ko saka jari a harkar gidaje.
• Barin kaso daga rance a ajiya sannan su zuba jari ko bayar da sauran.
• Biya riba ga ajiya da kuma karbar kudin aiki daga asusun duba da na ajiya.
• Idan banki ya karɓi ajiya, doka na bukatar ya rike kaso kadan (kamar yadda doka ta tanada) sannan yana da damar bayar da sauran a matsayin rance.

Wannan tsari yana haifar da tsarin kudi mai dogaro da bashi, domin bankuna na kirkirar sabon kudi duk lokacin da suka bayar da rance, hakan yana kara yawan kudi a cikin tattalin arziki. Yayin da tsarin ajiya na kaso-kaso ke ci gaba, jimillar bashi a tattalin arziki na karuwa, wanda ke haifar da hauhawar farashi. Tsarin na dogara ne da ci gaba da kirkirar kudi ta hanyar bayar da rance, kamar yadda mai shaye-shaye ke bukatar kwaya: muddin kowa na ci gaba da wasa, ruɗin yana ci gaba. Amma idan bankuna suka yi tsananin son kai wajen bayar da rance kuma mutane suka daina yarda da tsarin banki, gaba daya tsarin na iya rushewa cikin sauri.

A nan ne babban banki ke shiga a matsayin mai bayar da bashi na karshe, yana samar da sabon kudi don hana bankuna faduwa da ci gaba da ruɗin. Babban banki na yin haka ta hanyar sayen kadarori ko zuba kudi kai tsaye a asusun bankuna. A takaice, ana ceto bankuna daga faduwa ta hanyar ci gaba da zuba sabon kudi daga babban banki, wanda ke haifar da zagaye na habaka da durkushewa.

1. Bankuna na karbar kudi daga masu ajiya da riba (misali 5%)
2. Bankuna na bayar da wannan kudi ga masu neman rance da riba mafi girma (misali 9%)
3. Bankuna na biyan riba daga ribar da suka samu ta hanyar bayar da rance (9% - 5% = 4%) kuma su rike sauran a matsayin riba

Keken Ƙirƙira

Ka yi tunanin kana da keke kuma ka ba wani banki aro. Maimakon kawai amfani da shi, bankin yana fara alkawarta wannan kekan ga mutane da dama a lokaci guda. Kowanne mutum yana tunanin zai iya amfani da kekensa duk lokacin da ya so. Amma a gaskiya, keke ɗaya ne kawai ake da shi. Sauran kekunan duk alkawari ne kawai.

A farko, komai yana tafiya lafiya. Ba kowa ke son hawa keken a lokaci guda ba, don haka mutane suna tunanin kekuna da yawa ne akwai. Saboda haka, kowa yana jin kwarin gwiwa kuma suna ci gaba da tsara abubuwa.

Amma wata rana, kowa ya yanke shawarar su hau keken a lokaci guda. Dukkansu sun zo suna sa ran samun kekensu, sai ga shi matsalar ta bayyana: keke ɗaya ne kawai na gaskiya. Yawancin mutane ba za su iya samun abin da aka alkawarta musu ba.

Bankin zamani yana aiki da irin wannan hanya. Bankuna suna ajiye kaɗan daga cikin kuɗin da mutane suka ajiye, suna ba da sauran a matsayin bashi ga wasu. Wannan yana nufin bankuna suna ƙirƙirar da'awar kuɗi fiye da adadin kuɗin da suke da shi a zahiri.

Yawancin lokaci wannan tsarin yana aiki saboda mutane ba sa cire kuɗinsu a lokaci guda. Amma idan mutane da yawa suka yi ƙoƙarin cire kuɗinsu lokaci guda, banki ba zai iya cika waɗannan alkawuran ba. Wannan ake kira gudun banki.

Idan hakan ta faru, tsarin kuɗi na iya zama maras tabbas, kuma mafi yawan waɗanda ke shan wahala su ne waɗanda ba su da kariya ta kuɗi.

Wa Ke Sarrafa Tsarin Fiat?

Gwamnati

Gwamnati kamar daraktan wasan kwaikwayo na fiat. Tare da tara haraji, ana samun kuɗi ta hanyar sabon bashi (bonds) da Ma'aikatar Kuɗi ke fitarwa. Idan ba a samu isasshen masu sayen bonds ba, babban banki zai sayi sauran bashin. Wannan yana nufin za su iya ci gaba da ƙara kashe kuɗin gwamnati ba tare da fusata mutane ta hanyar ƙara haraji ba. Wannan na iya zama alheri ga gwamnati, amma yana da farashi ga kowa: kamar samun kati na bashi inda wani ne zai biya. Bashin gwamnati alkawari ne kawai na ƙara haraji ga mutane a nan gaba.

Masu Kuɗi Masu Yawa

Suma suna cin gajiyar tsarin fiat sosai. Saboda yawancin ajiyar su yana cikin kadarori, ƙarfin sayensu yana ƙaruwa yayin da kuɗi (ma'aunin lissafi) ke rasa ƙima. Haka kuma, suna amfani da kadarorin da ke ƙaruwa a ƙima a matsayin jingina don tara bashi mai sauƙi wanda suke ƙara zuba jari da shi. Tunda suna 'kusa da injin buga kuɗi', ba su jin illar raguwar ƙimar kuɗi sosai.

Sashen Kuɗi (bankuna)

Bankuna da sauran cibiyoyin kuɗi ba su da ikon sarrafa tsarin fiat kai tsaye amma suna cin gajiyarsa sosai. Saboda kasancewar babban banki, wanda zai ceto bankuna don hana tsarin gaba ɗaya rushewa, suna kusan zama ba su da wata illa, don haka suna ƙara himma wajen neman riba ta hanyar ba da bashi mai haɗari. Wannan shi ne asalin zagayen bunƙasa da faduwa da muka tattauna a baya.

Babban Banki

Suma suna cin gajiyar tsarin fiat sosai. Saboda yawancin ajiyar su yana cikin kadarori, ƙarfin sayensu yana ƙaruwa yayin da kuɗi (ma'aunin lissafi) ke rasa ƙima. Haka kuma, suna amfani da kadarorin da ke ƙaruwa a ƙima a matsayin jingina don tara bashi mai sauƙi wanda suke ƙara zuba jari da shi. Tunda suna 'kusa da injin buga kuɗi', ba su jin illar raguwar ƙimar kuɗi sosai.

Yadda suke cin gajiyar tsarin

Waɗannan ƙungiyoyi suna cin gajiyar tsarin ta hanyoyi daban-daban, suna ƙirƙirar wata gagarumar hanyar iko da tasiri. Gwamnati tana samun damar samun kuɗi kuma tana jinkirta zama mai kula da kuɗi, masu kuɗi da bankuna suna samun riba ba tare da wahala ba, babban banki kuma yana ci gaba da tafiyar da wasan yana nuna kamar ba ya da hannu. A lokaci guda, sauran al'umma ne ke ɗaukar nauyin wannan tsarin, yayin da ajiyar kuɗinsu ke narkewa a hankali shekara bayan shekara.

A ƙarshe, masu jan ragamar tsarin fiat suna shirya wasan da kaɗan ke cin gajiyar sosai, yayin da mafi yawa ke barin mamaki yadda za su iya cimma nasara.

Fahimtar daga ina tiriliyan na tallafin kuɗi ke fitowa da kuma wa ke yanke shawarar yadda za a raba su yana da matuƙar muhimmanci don fahimtar tsarin kuɗi gaba ɗaya. Gwamnati na amfani da kayan aiki da dama don sarrafa yawan kuɗi a wasu lokuta.

Babban banki da gwamnati na iya amfani da manufofin kuɗi da na kasafin kuɗi don shafar yawan kuɗi da tattalin arziki. Misali, Babban Bankin Tarayyar Amurka (the Fed) yana amfani da manufofin kuɗi don daidaita ribar ruwa, wanda ke shafar yawan kuɗin da ke yawo. Manufar kasafin kuɗi kuma, tana amfani da kashe kuɗi da tara haraji don shafar harkokin tattalin arziki.

Manufofin Kuɗi na Ribar Da Aka Saita

• Rashin Aiki ƙasa da 6.5%
• 2% - 3% Ƙaruwa a Shekara a Jimillar Samfurin Cikin Gida
• Ribar Hauhawar Farashi tsakanin 2.0% - 2.5%

Manufar Kasafin Kuɗi Mai Faɗaɗa

• Manufarta ita ce ƙara kashe kuɗin masu amfani da zuba jari na kamfanoni don ƙara yawan bukatu da bunƙasa tattalin arziki.
• Ƙara Kashe Kuɗin Gwamnati
• Rage Haraji

Manufar Kasafin Kuɗi Mai Takaita

• Manufarta ita ce rage kashe kuɗin masu amfani da zuba jari na kamfanoni don rage bunƙasar tattalin arziki da hana ko rage hauhawar farashi mai yawa.
• Rage Kashe Kuɗin Gwamnati
• Ƙara Haraji

Manufofin musayar kudade, girgizar kayayyaki, da dokokin farashi suna zama wasu kayan aiki don daidaita yawan kudin da ke yawo da kuma tasiri kasuwanci da tattalin arziki. Duk da cewa wadannan manufofi a ka'ida suna nufin daidaita farashi da hana hauhawar farashi, shiga tsakani sau da yawa yana haifar da zagayowar bunkasa da durkushewa, wanda ke lalata kasuwanci da ajiyar kudi na iyalai da dama.

Sanin yadda wadannan manufofi ke aiki yana da matukar muhimmanci don fahimtar iyakokin tsarin kudi na fiat da ke karkashin iko guda. Sai ka fahimci matsalar, sannan za ka gane mafita.

Aiki: Fractional Reserve Banking

Wannan aikin aji ne da ke bincika yadda mutane da bankuna ke gudanar da ayyukansu ta hanyar amfani da tsarin fractional reserve banking. Manufar ita ce a samu kwarewa kai tsaye yadda wannan kayan aiki ke kara yawan kudin da ke yawo.

Muhimman Abubuwa

1. Kashi = wani bangare na gaba daya.
2. Fractional reserve banking kayan aiki ne da bankuna ke amfani da shi don bayar da rance fiye da abin da suke da shi a hannu, ko “a ajiya”.
3. Kadan da adadin ajiyar da aka bari, haka hadarin da bankuna ke fuskanta na faduwar banki ko rashin biyan bashi ke karuwa.
4. Ana iya amfani da wannan kayan aiki da kudi masu inganci (kamar zinariya) ko da kudi marasa inganci (kamar fiat).
5. Damar fadada yawan kudin da ke yawo, tare da tallafin kudi da shirin inshora, kamar FDIC, yana haifar da rashin tsoron hadari ga bankuna. Suna da kwarin gwiwar yanke shawara masu hadari saboda ribar tana gare su, amma asarar kowa ke biya.

Shawarwarin Dalibi

Ba sai ka zama kwararren lissafi ba kafin ka fahimci babban ra'ayin reserve banking ko hadarinsa.

Kudaden Dijital na Babban Banki (CBDCs) mataki ne na gaba na kudaden fiat. Maimakon haɗin takardun kuɗi na zahiri, tsabar kuɗi, da biyan kuɗi ta intanet, CBDCs nau'in dijital ne gaba ɗaya na kudaden fiat da gwamnatoci ke fitarwa kuma babban banki ke sarrafawa.

Ka yi tunanin kuɗin da kake amfani da shi kullum, amma ba tare da wani nau'i na zahiri ba — babu tsabar kuɗi da za ka ji a aljihunka ko takardun kuɗi da za ka nade. Abin da ya bambanta CBDCs shi ne matakin iko da sa ido da suke bai wa gwamnatoci da babban banki. Tare da CBDCs, hukumomi suna samun damar ganin bayanan mu'amaloli na kuɗi fiye da da, wanda ke sauƙaƙa musu bin diddigin, tsara da kuma takaita yawo da kuɗi.

Gwamnatoci da babban banki na iya sauya nau'i da yawan CBDCs cikin sauƙi, daidaita ribar kuɗi, da amfani da kayan aikin manufofin kuɗi da na kasafin kuɗi da ƙwarewa mafi girma. A takaice, CBDCs suna ba hukumomi hanya mafi inganci don shafar da kuma tafiyar da kudaden fiat ɗinsu.

Duk da cewa CBDCs suna kama da makomar kuɗin fiat, tsarin kuɗi na duniya na yanzu yana aiki ne a kan tsarin fiat na gaskiya. Kudaden fiat ba su da alaƙa da zinariya yanzu, wanda ya haifar da faɗaɗa yawan kuɗi ba tare da wani takurawa na gaske ba.