Nền kinh tế Bitcoin

Để hiểu về Bitcoin, bạn cần hiểu vấn đề mà nó giải quyết
Wences Cesares

Một hệ sinh thái toàn cầu về hoạt động kinh tế đang được xây dựng xung quanh mạng lưới Bitcoin và việc chấp nhận nó như một nơi lưu trữ giá trị cũng như một phương tiện trao đổi. Hệ thống này bao gồm các thị trường về lưu ký, dịch vụ thanh toán, phần cứng và dịch vụ trong ngành khai thác và năng lượng, cũng như các dịch vụ tài chính rộng hơn như giao dịch và phái sinh. Những người tham gia vào các thị trường này trải dài từ cá nhân đến các tổ chức lớn, tất cả đều tương tác với một hạ tầng mạng chung được xây dựng trên các giao thức phần mềm mã nguồn mở.

Trung tâm của hệ thống này là một sổ cái phân tán toàn cầu, có thể kiểm toán công khai, ghi lại minh bạch mọi giao dịch. Tính phi tập trung và khả năng quan sát của sổ cái cùng dữ liệu nền tảng cho phép phân tích kinh tế theo thời gian thực ở quy mô toàn cầu bởi cả cá nhân và tổ chức mà không cần dựa vào bên trung gian. Do đó, không giống như hệ thống tiền tệ truyền thống, phần lớn hoạt động nội bộ của Bitcoin hoàn toàn có thể quan sát được.

Sổ cái giao dịch của Bitcoin (còn gọi là timechain hoặc blockchain) là một bản ghi công khai, có dấu thời gian của mọi giao dịch hợp lệ từng diễn ra trên mạng lưới. Trong hệ thống tài chính truyền thống, các giao dịch nội bộ chỉ hiển thị cho những người tham gia được ủy quyền, như ngân hàng, cơ quan quản lý, hoặc các nhà vận hành dữ liệu như SWIFT, BACS hoặc SEPA. Việc truy cập dữ liệu thanh toán trên các hệ thống truyền thống thường bị hạn chế nghiêm ngặt và tốn kém.

Ngược lại, trong mạng lưới Bitcoin, bất kỳ ai có kết nối internet đều có thể xem mọi giao dịch, từ giá trị lớn nhất cho đến từng Satoshi riêng lẻ. Người tham gia có thể theo dõi tổng cung bitcoin theo thời gian thực, giám sát hoạt động của địa chỉ và ví, cũng như xem phần thưởng và phí của thợ đào. Mặc dù các hoạt động trên sổ cái được liên kết với địa chỉ khóa công khai chứ không phải danh tính cá nhân, nhưng vẫn có thể tổng hợp các bộ dữ liệu lớn về hành vi chi tiêu, cho phép mọi người thu thập và nghiên cứu hoạt động kinh tế theo thời gian thực. Khi mạng lưới phát triển và ngày càng được chấp nhận như một nguồn sự thật kinh tế, chúng ta có thể sẽ ít phụ thuộc hơn vào các cơ quan chính phủ và nhà cung cấp bên thứ ba trong việc sản xuất các phân tích thống kê và báo cáo về hành vi chi tiêu.

8.1.1 Node và Block Explorer

Bất kỳ ai muốn tự mình xác minh sổ cái Bitcoin và truy cập dữ liệu của nó nên chạy một node đầy đủ. Node đầy đủ thường được mô tả là cách cơ bản nhất để tham gia và xác minh nền kinh tế Bitcoin. Nó có sẵn trên toàn cầu dưới dạng phần mềm mã nguồn mở, khi chạy sẽ tải xuống và xác thực toàn bộ sổ cái Bitcoin từ 'Khối Genesis', được công bố vào tháng 1 năm 2009, cho đến hiện tại. Nó cũng hỗ trợ bảo mật cho mạng lưới Bitcoin bằng cách giúp xác minh các giao dịch mới được thêm vào sổ cái. Khi truy cập sổ cái Bitcoin theo cách này, node đầy đủ đóng vai trò là nguồn sự thật cho các nhà nghiên cứu và kiểm toán viên của mạng lưới. Và, đối với người dùng Bitcoin, node đầy đủ hoạt động như một cổng thông tin 'tự chủ' đến thông tin giao dịch của nền kinh tế Bitcoin vì nó tăng cường quyền riêng tư và bảo mật bằng cách loại bỏ sự phụ thuộc vào các dịch vụ bên thứ ba.

Trong khi node đầy đủ tải xuống dữ liệu thô, các block explorer như mempool.space hoặc blockstream.info cung cấp giao diện trực quan để tìm kiếm và diễn giải hoạt động trên sổ cái. Block explorer cho phép theo dõi từng giao dịch, xem số dư và lịch sử ví. Nó cũng hiển thị các chỉ số hoạt động của thợ đào như phần thưởng khối và dữ liệu phí giao dịch.

Kết hợp lại, node đầy đủ và block explorer là những công cụ giúp tính minh bạch của mạng lưới Bitcoin trở nên hữu ích.

8.1.2 Hoạt động: Khám phá Sổ cái Bitcoin

1. Mở mempool.space và khám phá trang chủ.
   • Khối mới nhất có chiều cao là bao nhiêu?
   • Phí giao dịch hiện tại là bao nhiêu (Ưu tiên Thấp, Trung bình và Cao)?
   • Có bao nhiêu giao dịch đang chờ trong mempool cho khối tiếp theo?
2. Truy cập khối mới nhất trên sổ cái.
   • Có bao nhiêu giao dịch đã được đưa vào?
   • Tên thợ đào của khối này là gì?
   • Phần thưởng khối là bao nhiêu?
3. Truy cập một giao dịch trong khối.
   • Giao dịch này có bao nhiêu đầu vào và đầu ra?
   • Giá trị giao dịch là bao nhiêu BTC và VND?

Thảo luận về sự khác biệt giữa cách tiền di chuyển trong hệ thống truyền thống và cách một doanh nghiệp hoặc chính phủ sử dụng loại minh bạch này.

Vì tính minh bạch của Bitcoin khác biệt so với các hệ thống tài chính truyền thống — nơi phần lớn dòng tiền diễn ra sau cánh cửa đóng kín của các tổ chức — nên nó tạo ra một lĩnh vực phân tích on-chain phong phú, nơi dữ liệu ở cấp độ mạng lưới trở thành lăng kính để hiểu hành vi người dùng, dòng tiền và các xu hướng dài hạn. Những chỉ số này có thể giúp trả lời các câu hỏi cụ thể, như mức độ hoạt động của mạng lưới, liệu các đồng Bitcoin đang được tích lũy hay bán ra, và liệu mạng lưới có trở nên an toàn hơn hay không.

Việc hiểu các chỉ số này không chỉ hữu ích cho người dùng Bitcoin, mà còn cho các nhà nghiên cứu hoặc nhà hoạch định chính sách muốn tìm hiểu về hệ thống tài chính minh bạch độc đáo này.

Phần này trình bày một số chỉ số thường dùng để phân tích hoạt động của Bitcoin, được nhóm thành các danh mục phụ. Đây không phải là danh sách đầy đủ. Truy cập www.bitcoinmagazinepro.com/charts để xem danh sách và mô tả đầy đủ hơn.

8.2.1 Chỉ số Địa chỉ

Các chỉ số về địa chỉ hữu ích để theo dõi theo thời gian vì chúng phản ánh mức độ hoạt động trên mạng lưới Bitcoin. Ví dụ, khi Bitcoin được chấp nhận rộng rãi hơn, số lượng địa chỉ hoạt động sẽ tăng lên. Chúng ta có thể phân tích sâu hơn bằng cách lọc ra số lượng địa chỉ nắm giữ tối thiểu một lượng Bitcoin nhất định, chẳng hạn 0,1 BTC, trong một khoảng thời gian nhất định, ví dụ một năm. Dù điều này cho thấy mức độ chấp nhận Bitcoin theo thời gian, nhưng nó không hoàn hảo vì một cá nhân có thể sở hữu nhiều địa chỉ Bitcoin. Ngược lại, các sàn giao dịch hoặc quỹ ETF có thể xuất hiện như một thực thể duy nhất khi nắm giữ tiền cho nhiều người dùng.

Bằng cách so sánh các địa chỉ với giá thị trường hiện tại của BTC, chúng ta có thể xem tỷ lệ phần trăm tổng số địa chỉ Bitcoin đang có lãi. Điều này cho phép chúng ta theo dõi tâm lý thị trường khi có thể thấy tỷ lệ phần trăm thị trường đang giữ BTC ở trạng thái lãi hoặc lỗ.

Ví dụ, biểu đồ Tỷ lệ Lợi nhuận Chưa Thực hiện dưới đây cho thấy tỷ lệ phần trăm tất cả các địa chỉ trên sổ cái có lợi nhuận chưa thực hiện tính theo đô la Mỹ. Lưu ý rằng, vì biểu đồ dưới đây được lấy gần mức đỉnh lịch sử của Bitcoin, nên tỷ lệ địa chỉ có lợi nhuận chưa thực hiện gần như đạt 100%. Chúng ta cũng có thể thấy rằng các giai đoạn kéo dài mà Tỷ lệ Lợi nhuận Chưa Thực hiện thấp hơn một độ lệch chuẩn so với trung bình là hiếm gặp. Do đó, việc giảm xuống dưới đường này có thể gợi ý một điểm vào lệnh tốt cho người mua.

8.2.2 Chỉ số On-Chain

Các chỉ số on-chain hữu ích vì chúng cung cấp cái nhìn sâu sắc về hành vi mạng lưới, vượt ra ngoài những gì mà chỉ số giá và địa chỉ có thể cho thấy. Chúng giúp các nhà phân tích hiểu được hành động và tâm lý của các nhóm tham gia khác nhau, như những người nắm giữ dài hạn so với nhà giao dịch ngắn hạn, bằng cách theo dõi cách các đồng Bitcoin được giữ, di chuyển hoặc định giá theo thời gian. Những chỉ số này tận dụng tính minh bạch của sổ cái để tiết lộ các động lực thị trường ẩn như tích lũy, phân phối hoặc thậm chí là niềm tin của nhà đầu tư. Điều này khiến chúng đặc biệt hữu ích để nhận diện các xu hướng cấu trúc, đánh giá thị trường đang quá nóng hay bị định giá thấp, và dự đoán các điểm đảo chiều trong chu kỳ thị trường.

Ví dụ, bằng cách xem xét giá trị nắm giữ BTC kể từ lần giao dịch cuối cùng, chúng ta có thể suy ra liệu thị trường có đang gặp khó khăn hay không (như trong giai đoạn đáy của một chu kỳ lớn). Chỉ số này được gọi là Giá Đã Thực hiện và cho chúng ta biết 'giá vốn trung bình' của tất cả BTC đang lưu thông. Nếu giá thị trường giảm xuống dưới Giá Đã Thực hiện, điều này cho thấy phần lớn các địa chỉ đang chịu lỗ trên giấy tờ.

Bằng cách nhóm thêm dữ liệu sổ cái thành các dải tuổi, chúng ta có thể thấy lượng BTC di chuyển giữa các địa chỉ theo thời gian, tạo thành các mô hình dạng sóng trên biểu đồ được gọi là sóng HODL. 

Sóng HODL cho thấy những người nắm giữ BTC dài hạn, trung hạn và ngắn hạn đang làm gì với số BTC của họ. Ví dụ, trên biểu đồ trên, những người nắm giữ ngắn hạn được thể hiện bằng màu đỏ và cam, và chúng ta có thể thấy các đợt tăng đột biến hoạt động khi nhóm này đổ xô mua gần đỉnh thị trường. Ở phía ngược lại, chúng ta thấy những người nắm giữ rất dài hạn (màu tím và xanh dương) đang tăng dần tỷ trọng trên mạng lưới, cho thấy niềm tin mạnh mẽ của các nhóm này. Biểu đồ này không hoàn hảo vì một số đồng có thể di chuyển từ địa chỉ cũ sang địa chỉ mới nhưng vẫn do cùng một người kiểm soát. Tuy nhiên, nó vẫn cung cấp một góc nhìn thú vị về niềm tin của những người nắm giữ dài hạn.

Một cách khác để xem xét 'dòng tiền thông minh' của những người nắm giữ dài hạn là phân tích Coin Days Destroyed (CDD). Khái niệm 'Coin Days' là tích số giữa số lượng BTC và số ngày kể từ lần di chuyển cuối cùng của các đồng đó. Ví dụ, 5 BTC không di chuyển trong 100 ngày sẽ tích lũy được 500 coin days và 10 BTC không di chuyển trong 10 ngày sẽ tích lũy được 100 coin days. Bằng cách này, chúng ta ưu tiên cho các đồng được giữ lâu hơn. Khi các đồng đó được di chuyển, số coin days đó bị 'tiêu hủy'. Chỉ số này cho thấy sự gia tăng CDD vào những thời điểm có biến động giá lớn, giúp các nhà phân tích phân biệt hoạt động thị trường thường nhật với những thay đổi có ý nghĩa trong tâm lý của người nắm giữ dài hạn.

Một chỉ số khác có thể giúp xác định liệu thị trường đang định giá thấp hay cao BTC là tỷ lệ Giá trị Thị trường trên Giá trị Đã Thực hiện, hay còn gọi là MVRV. Nó được tính đơn giản bằng tỷ số giữa Giá trị Thị trường (số lượng BTC phát hành nhân với giá thị trường) chia cho Giá trị Đã Thực hiện (tổng giá trị của tất cả BTC kể từ lần di chuyển cuối cùng). MVRV cao cho thấy nhiều đồng đang có lãi (thường thấy gần đỉnh thị trường) và MVRV thấp cho thấy nhiều đồng đang bị lỗ (thường thấy gần đáy thị trường).

8.2.3 Chỉ số Khai thác

Các chỉ số khai thác hữu ích để hiểu về mức độ an toàn, động lực kinh tế và sức khỏe tổng thể của mạng lưới Bitcoin. Các chỉ số như hashrate, doanh thu thợ đào, độ khó và tỷ lệ phí cho thấy lượng sức mạnh tính toán đang bảo vệ blockchain và mức độ thợ đào được trả công cho hoạt động của họ.

Hashrate của mạng lưới Bitcoin có lẽ là chỉ số thường được nhắc đến nhất về sức khỏe mạng lưới và mức độ an toàn. Vì quá trình khai thác bảo vệ mạng lưới và xác nhận các giao dịch trên sổ cái là hợp lệ, nên càng có nhiều sức mạnh tính toán (hoặc hashing), thì càng khó để một tác nhân xấu áp đảo và tấn công mạng lưới.

Biểu đồ trên cho thấy, vào tháng 5 năm 2025, tổng sức mạnh tính toán của mạng lưới đạt khoảng 900 TeraHash/s (900 nghìn tỷ phép tính 'hash' mật mã mỗi giây). Nếu hashrate tăng, điều đó cho thấy mạng lưới đang trở nên an toàn hơn, điều này mang lại sự yên tâm cho người dùng.

Chỉ số Puell Multiple (do David Puell phát triển) xem xét chu kỳ thị trường từ góc nhìn của thợ đào và doanh thu của họ. Chỉ số này được tính bằng cách lấy lượng BTC phát hành hàng ngày (tính theo USD) chia cho giá trị phát hành trung bình 365 ngày. Chỉ số này giúp xác định các giai đoạn thợ đào gặp áp lực hoặc được giải tỏa. Lịch sử cho thấy, khi chỉ số này trên 3 thì thường báo hiệu giá trị thị trường của BTC sẽ giảm, vì điều đó cho thấy thợ đào đang rất có lãi. Giá trị dưới 0,5 cho thấy áp lực và thường báo hiệu đáy thị trường cho giá trị của BTC.

Nhiều người tin rằng phi tập trung đồng nghĩa với việc mất kiểm soát. Điều đó đơn giản là không đúng. Bạn có thể cải thiện khả năng kiểm soát nếu bạn xem kiểm soát là kiểm soát các sự kiện chứ không phải kiểm soát con người. Khi đó, càng nhiều người tham gia kiểm soát các sự kiện – càng nhiều người quan tâm đến việc kiểm soát các sự kiện, càng nhiều người chủ động làm việc để tạo ra những sự kiện thuận lợi.Wilbur L. Creech

Tương lai của các chỉ số trên chuỗi trong việc xây dựng dữ liệu kinh tế vĩ mô mang lại nhiều hứa hẹn, đặc biệt khi nền kinh tế Bitcoin tiếp tục phát triển về quy mô và tầm quan trọng.

Không giống như các chỉ số kinh tế truyền thống thường dựa vào báo cáo chậm trễ, khảo sát hoặc thiếu minh bạch, dữ liệu trên chuỗi cung cấp các bản ghi chuyển giá trị theo thời gian thực, minh bạch và không thể thay đổi. Khi Bitcoin ngày càng được tích hợp vào thương mại toàn cầu, khối lượng giao dịch trên chuỗi, hoạt động của người dùng và các tương tác trên mạng lưới có thể đóng vai trò như các chỉ báo thời gian thực cho chi tiêu tiêu dùng, kiều hối và dòng vốn.

Tính mở của sổ cái Bitcoin thực chất có nghĩa là bất kỳ ai cũng có thể sử dụng dữ liệu của nó để tổng hợp và báo cáo về các xu hướng hoặc sự khác biệt kinh tế vĩ mô mà không cần phải dựa vào các báo cáo từ các nguồn tập trung hoặc 'chính thức' của chính phủ. Trong khi các chỉ số được mô tả trong phần này đã đóng vai trò là chỉ báo sớm về tâm lý nhà đầu tư và mức độ chấp nhận rủi ro, trong tương lai chúng có thể trở thành yếu tố quan trọng trong các mô hình kinh tế rộng lớn hơn về hành vi thị trường và người tiêu dùng. Những mô hình này có thể được tạo ra theo thời gian thực và từ góc nhìn từ dưới lên, thách thức các phương pháp truyền thống trong việc xây dựng mô hình kinh tế.

Cho đến nay, phần này đã tập trung vào việc sử dụng tính minh bạch của sổ cái Bitcoin để tổng hợp các chỉ số hữu ích từ dữ liệu giao dịch tổng hợp. Tuy nhiên, cũng có thể sử dụng dữ liệu sổ cái và các trình khám phá khối để kiểm tra các giao dịch thực tế và theo dõi sự di chuyển của tiền trong mạng lưới.

Hàng năm vào ngày 22 tháng 5, cộng đồng Bitcoin tưởng nhớ Laszlo Hanyecz, người đầu tiên được ghi nhận đã sử dụng bitcoin để mua hàng hóa vật chất. Vào ngày 18 tháng 5 năm 2010, Hanyecz đã đăng trên diễn đàn Bitcointalk.org rằng anh đang tìm mua pizza và sẵn sàng trả bằng BTC. Anh ấy đã đề nghị 10.000 BTC cho bất kỳ ai sẵn sàng thực hiện giao dịch này. Anh chờ đợi trong vài ngày, cho đến khi sinh viên 19 tuổi tên Minh đồng ý và gửi hai chiếc pizza lớn.

Giao dịch Pizza Day có thể được bất kỳ ai xem và có mã giao dịch như sau:

a1075db55d416d3ca199f55b6084e2115b9345e16c5cf302fc80e9d5fbf5d48d

Nhập mã giao dịch này vào mempool.space sẽ hiển thị các thông tin sau:

Ngày giờ giao dịch: 22 tháng 5 năm 2010

Phí giao dịch mạng: 99.000.000 sats (vào thời điểm đó tương đương chưa đến 1 xu EUR. Đến tháng 5 năm 2025, con số này là €95.072,67)

Chiều cao khối: 57.043

Số lượng xác nhận: 838.645 (đây là số khối được thêm vào sổ cái sau giao dịch này)

Số lượng đầu vào giao dịch: 131

Số lượng đầu ra giao dịch: 1

Nhấp vào khóa công khai đầu ra (kết thúc bằng XaxFyQ) mà chúng ta biết thuộc sở hữu của Minh, người đã nhận 10.000 BTC cho hai chiếc pizza, sẽ hiển thị các thông tin sau:

Địa chỉ này hiện có số dư 0,00257879 BTC và dường như đã tham gia vào 14 giao dịch, giao dịch gần nhất diễn ra vào ngày 13 tháng 12 năm 2024.

8.4.1 Hoạt động: Thảo luận nhóm

1. Hãy mô tả những lợi ích (ví dụ: kiểm toán, trách nhiệm giải trình) hoặc rủi ro (ví dụ: lo ngại về quyền riêng tư) đối với cá nhân hoặc doanh nghiệp khi sử dụng một hệ thống giao dịch minh bạch và mở như vậy.
2. Sự minh bạch tài chính như thế này có thể ảnh hưởng như thế nào đến các ngành như từ thiện, mua sắm công, kiều hối hoặc thực thi pháp luật?
3. Liệu các hệ thống ngân hàng truyền thống có nên cung cấp mức độ minh bạch tương tự không? Họ có bị thị trường buộc phải làm vậy không?