Uchumi wa Bitcoin

Ili kuelewa Bitcoin, unahitaji kuelewa tatizo inalotatua
Wences Cesares

Mfumo wa kiuchumi wa kimataifa unajengwa kuzunguka mtandao wa Bitcoin na kukubalika kwake kama hifadhi ya thamani na njia ya kubadilishana. Mfumo huu unajumuisha masoko ya huduma za uhifadhi, huduma za malipo, vifaa na huduma ndani ya sekta za uchimbaji na nishati, pamoja na huduma pana za kifedha kama vile biashara na derivatives. Washiriki katika masoko haya ni kutoka kwa watu binafsi hadi taasisi kubwa, wote wakiwa wanashirikiana na miundombinu ya mtandao wa pamoja iliyojengwa juu ya itifaki za programu huria.

Katika kiini cha mfumo huu kuna daftari linalosambazwa duniani kote, linaloweza kukaguliwa na umma, ambalo linaandika kila muamala kwa uwazi. Asili ya daftari hili kuwa limegawanywa na kuonekana hadharani pamoja na data zake za msingi inaruhusu uchambuzi wa kiuchumi kwa wakati halisi katika kiwango cha dunia kwa watu binafsi na taasisi bila kutegemea wapatanishi. Hivyo basi, tofauti na mfumo wa jadi wa fedha, shughuli nyingi za ndani za Bitcoin zinaweza kuonekana kikamilifu.

Rekodi ya miamala ya Bitcoin (pia inajulikana kama timechain au blockchain) ni kumbukumbu inayopatikana hadharani, yenye alama ya muda, ya kila muamala halali ambao umewahi kufanyika kwenye mtandao. Katika mfumo wa kifedha wa zamani, miamala ya ndani inaonekana tu kwa washiriki walioidhinishwa, kama vile benki, wasimamizi, au waendeshaji wa data kama SWIFT, BACS au SEPA. Upatikanaji wa data ya malipo kwenye mifumo ya jadi unaweza kuwa na vikwazo vikali na kugharimu sana.

Tofauti na hapo, ndani ya mtandao wa Bitcoin, mtu yeyote mwenye muunganisho wa intaneti anaweza kuona kila muamala kuanzia kiasi kikubwa kabisa cha thamani hadi Satoshi mmoja mmoja. Washiriki wanaweza kufuatilia jumla ya usambazaji wa bitcoin kwa wakati halisi, kufuatilia shughuli za anuani na pochi, na kuona zawadi za wachimbaji na tabia ya ada. Ingawa shughuli zinazoonekana kwenye leja zimeunganishwa na anuani za ufunguo wa umma na si utambulisho wa mtu binafsi, inawezekana kukusanya seti kubwa za data kuhusu tabia ya matumizi, na hivyo kuruhusu kila mtu kukusanya na kuchunguza shughuli za kiuchumi kwa wakati halisi. Kadri mtandao unavyokua na kukubalika zaidi kama chanzo cha ukweli wa kiuchumi, huenda tukaona utegemezi mdogo kwa taasisi za serikali na watoa huduma wa tatu katika utayarishaji wa uchambuzi wa takwimu na ripoti za tabia ya matumizi.

8.1.1 Node na Wachunguzi wa Bloku

Mtu yeyote anayetaka kuthibitisha leja ya Bitcoin kwa uhuru na kupata data yake anapaswa kuendesha node kamili. Node kamili mara nyingi huelezwa kama njia ya msingi kabisa ya kushiriki na kuthibitisha uchumi wa Bitcoin. Inapatikana duniani kote kama programu huria ambayo, ikitekelezwa, itapakua na kuthibitisha leja yote ya Bitcoin kuanzia 'Genesis Block', iliyochapishwa Januari 2009, hadi leo. Pia inaongeza usalama wa mtandao wa Bitcoin kwa kusaidia kuthibitisha miamala mipya inayoongezwa kwenye leja. Kwa kupata leja ya Bitcoin kwa njia hii, node kamili inakuwa chanzo cha ukweli kwa watafiti na wakaguzi wa mtandao. Na, kwa watumiaji wa Bitcoin, node kamili inafanya kazi kama lango la 'kujitegemea' kwa taarifa za miamala ya uchumi wa Bitcoin kwa sababu inaongeza faragha na usalama kwa kuondoa utegemezi kwa huduma za watu wa tatu.

Wakati node kamili zinapakua data ghafi, wachunguzi wa bloku kama mempool.space au blockstream.info hutoa kiolesura cha kuona ili kutafuta na kutafsiri shughuli za leja. Mchunguzi wa bloku huruhusu miamala ya mtu mmoja mmoja kufuatiliwa na salio la pochi na historia zake kuonekana. Pia inaonyesha vipimo vya shughuli za wachimbaji kama vile zawadi za bloku na data ya ada za miamala.

Pamoja, node kamili na wachunguzi wa bloku ni zana zinazofanya uwazi wa mtandao wa Bitcoin uweze kutumika.

8.1.2 Shughuli: Kuchunguza Leja ya Bitcoin

1. Fungua mempool.space na chunguza ukurasa wa mwanzo.
   • Ni urefu gani wa bloku ya hivi karibuni?
   • Ada ya sasa ya muamala ni kiasi gani? (Kipaumbele cha Chini, Wastani na Juu)?
   • Ni miamala mingapi inasubiri kwenye mempool kwa ajili ya bloku inayofuata?
2. Fikia bloku ya hivi karibuni kwenye leja.
   • Ni miamala mingapi ilijumuishwa?
   • Taja mchimbaji wa bloku hiyo?
   • Zawadi ya bloku ilikuwa kiasi gani?
3. Fikia muamala mmoja kwenye bloku.
   • Muamala una ingizo na toleo ngapi?
   • Thamani ya muamala ni kiasi gani katika BTC na USD?

Jadili tofauti kati ya jinsi pesa inavyosafiri ndani ya mfumo wa zamani na jinsi biashara au serikali inavyotumia aina hii ya uwazi.

Kwa sababu uwazi wa Bitcoin ni tofauti na mifumo ya kifedha ya jadi — ambapo sehemu kubwa ya mtiririko wa fedha hutokea nyuma ya milango ya taasisi — inazalisha uwanja mpana wa uchambuzi wa on-chain, ambapo data ya mtandao inakuwa dirisha la kuelewa tabia za watumiaji, mtiririko wa fedha na mwenendo wa muda mrefu. Vipimo hivi vinaweza kusaidia kujibu maswali maalum, kama vile jinsi mtandao unavyotumika kwa ufanisi, kama sarafu zinakusanywa au zinauzwa, na kama mtandao unakuwa salama zaidi.

Kuelewa vipimo hivi ni muhimu sio tu kwa watumiaji wa Bitcoin, bali pia kwa watafiti au watunga sera wanaotafuta uelewa wa mfumo huu wa kifedha ulio wazi kwa kipekee.

Sehemu hii ina baadhi ya vipimo vinavyotumika sana kuchambua shughuli za Bitcoin vikiwa vimepangwa katika makundi madogo. Hii si orodha kamili. Tembelea www.bitcoinmagazinepro.com/charts kwa orodha kamili na maelezo.

8.2.1 Vipimo vya Anwani

Vipimo vya anwani ni muhimu kufuatilia kwa muda kwani vinaonyesha kiwango cha shughuli kwenye mtandao wa Bitcoin. Kwa mfano, kadri Bitcoin inavyozidi kukubalika, idadi ya anwani hai inaongezeka. Tunaweza kuchunguza zaidi kwa kuchuja idadi ya anwani zinazoshikilia kiwango cha chini kilichobainishwa cha Bitcoin, tuseme 0.1 BTC, kwa kipindi fulani, kama mwaka mmoja. Ingawa hii inatoa mtazamo wa kukubalika kwa Bitcoin kwa muda, si kamilifu kwani mtu mmoja anaweza kuwa na anwani nyingi za Bitcoin. Vilevile, mabadilishano au ETF zinaweza kuonekana kama taasisi moja wakati zinashikilia fedha kwa watu wengi.

Kwa kulinganisha anwani na bei ya sasa ya soko ya BTC inawezekana kuona asilimia ya jumla ya anwani za Bitcoin zilizo kwenye faida. Hii inatuwezesha kufuatilia hisia za soko kwa kuona ni sehemu gani ya soko inashikilia BTC ikiwa na faida au hasara.

Kwa mfano, Asilimia ya Faida Isiyotekelezwa chati hapa chini inaonyesha uwiano wa anwani zote kwenye leja zilizo na faida isiyotekelezwa inayopimwa kwa dola za Marekani. Kumbuka kwamba, kwa kuwa chati hapa chini ilichukuliwa karibu na kilele cha bei ya Bitcoin, asilimia ya anwani zilizo na faida isiyotekelezwa iko karibu na mia moja kwa mia. Tunaweza pia kuona kwamba vipindi virefu vya Asilimia ya Faida Isiyotekelezwa chini ya mkengeuko mmoja wa kawaida kutoka wastani ni nadra. Hivyo, kushuka chini ya mstari huu kunaweza kuashiria wakati mzuri wa kuingia kwa wanunuzi.

8.2.2 Viashiria vya On-Chain

Viashiria vya on-chain ni muhimu kwa sababu vinatoa mwanga kuhusu tabia ya mtandao, zaidi ya kile bei na vipimo vya anwani pekee vinavyoweza kuonyesha. Vinawasaidia wachambuzi kuelewa vitendo na hisia za aina tofauti za washiriki, kama vile wahifadhi wa muda mrefu dhidi ya wafanyabiashara wa muda mfupi kwa kufuatilia jinsi sarafu zinavyoshikiliwa, kuhamishwa, au kutathminiwa kwa muda. Viashiria hivi vinategemea uwazi wa leja kufichua mienendo ya soko iliyofichika kama vile ukusanyaji, usambazaji, au hata imani ya wawekezaji. Hii inavifanya kuwa muhimu sana kwa kutambua mwenendo wa kimuundo, kutathmini kama soko limepanda sana au limedharauliwa, na kutabiri mabadiliko katika mzunguko wa soko.

Kwa mfano, kwa kuchunguza thamani ya BTC zilizoshikiliwa tangu zilipofanyiwa muamala mwisho, tunaweza kubaini kama soko liko kwenye msukosuko (kama inavyoweza kuwa wakati wa kushuka kwa mzunguko mkubwa). Kipimo hiki kinajulikana kama Bei Iliyotekelezwa na hutupatia 'gharama ya wastani' ya BTC zote zilizo kwenye mzunguko. Ikiwa bei ya soko itashuka chini ya Bei Iliyotekelezwa, inaonyesha kwamba kwa jumla anwani nyingi zinashikilia hasara ya karatasi.

Kwa kugawanya zaidi data ya leja katika makundi ya umri, tunaweza kuonyesha jinsi kiasi cha BTC kinavyohama kati ya anwani kwa muda, jambo linalounda mifumo ya mawimbi kwenye chati inayojulikana kama mawimbi ya HODL.

Mawimbi ya HODL yanaonyesha nini wahifadhi wa muda mrefu, wa kati na wa muda mfupi wanafanya na BTC zao. Kwa mfano, kwenye chati hapo juu, wahifadhi wa muda mfupi wanaonyeshwa kwa rangi nyekundu na machungwa na tunaweza kuona ongezeko la shughuli wakati kundi hili linakimbilia kununua karibu na kilele cha soko. Upande mwingine, tunaona kwamba wahifadhi wa muda mrefu sana (rangi ya zambarau na bluu) wanaendelea kuongeza sehemu yao kwenye mtandao, ikionyesha imani kubwa miongoni mwa makundi haya. Chati hii si kamilifu kwani baadhi ya sarafu zinaweza kuhamishwa kutoka anwani za zamani kwenda mpya chini ya mtumiaji yule yule. Hata hivyo, inatoa mtazamo wa kuvutia kuhusu imani ya wahifadhi wa muda mrefu.

Njia nyingine ya kuchunguza 'pesa za werevu' za wahifadhi wa muda mrefu ni kuchunguza Siku za Sarafu Zilizoharibiwa (CDD). Wazo la 'Siku za Sarafu' ni kuzidisha idadi ya BTC kwa siku ambazo sarafu hizo hazijahama. Kwa mfano, 5 BTC ambazo hazijahama kwa siku 100 zimekusanya siku 500 za sarafu na 10 BTC ambazo hazijahama kwa siku 10 zimekusanya siku 100 za sarafu. Kwa njia hii, tunatoa uzito zaidi kwa sarafu zilizoshikiliwa kwa muda mrefu zaidi. Sarafu hizo zinapohamishwa siku hizo za sarafu 'zinaharibiwa'. Kiashiria hiki kinaonyesha ongezeko la CDD wakati wa harakati kubwa za bei, jambo linalowapa wachambuzi njia ya kutofautisha shughuli za kawaida za soko na mabadiliko muhimu katika hisia za wahifadhi wa muda mrefu.

Kipimo kingine kinachoweza kusaidia kubaini kama soko linadunisha au linathamini kupita kiasi BTC ni Thamani ya Soko kwa Thamani Iliyotekelezwa au MVRV. Inahesabiwa kwa urahisi kama uwiano wa Thamani ya Soko (idadi ya BTC kwenye mzunguko ikizidishwa na bei ya soko) kugawanywa kwa Thamani Iliyotekelezwa (jumla ya BTC zote tangu zilipohamishwa mwisho). MVRV ya juu inaonyesha sarafu nyingi ziko kwenye faida (inayoonekana karibu na kilele cha soko) na MVRV ya chini inaonyesha sarafu nyingi zinashikiliwa kwa hasara (inayoonekana karibu na chini ya soko).

8.2.3 Vipimo vya Uchanganuzi wa Uchimbaji

Vipimo vya uchimbaji ni muhimu kwa kuelewa usalama, motisha za kiuchumi na afya ya jumla ya mtandao wa Bitcoin. Vipimo kama vile hashrate, mapato ya wachimbaji, ugumu, na uwiano wa ada vinaonyesha ni kiasi gani cha nguvu za kompyuta kinahakikisha usalama wa blockchain na jinsi wachimbaji wanavyolipwa kwa shughuli zao.

Hashrate ya mtandao wa Bitcoin labda ndiyo kiashiria kinachotajwa sana kuhusu afya ya mtandao na nguvu ya usalama. Kwa kuwa mchakato wa uchimbaji unalinda mtandao na kuthibitisha kwamba miamala kwenye leja ni halali, kadri kiwango cha nguvu ya kompyuta (au hashing) kinavyoongezeka, ndivyo inavyokuwa vigumu zaidi kwa mhalifu kushinda na kushambulia mtandao.

Chati hapo juu inaonyesha kwamba, Mei 2025, jumla ya nguvu ya kompyuta ya mtandao ni takriban 900 TeraHash/s (trilioni 900 za hesabu za 'hash' za kimitambo kwa sekunde). Ikiwa hashrate inaongezeka, inaonyesha kwamba mtandao unakuwa salama zaidi, jambo linalowapa watumiaji uhakika.

Puell Multiple (iliyobuniwa na David Puell) inaangalia mzunguko wa soko kutoka mtazamo wa wachimbaji na mapato yao. Kipimo hiki kinahesabiwa kwa kugawanya utoaji wa BTC wa kila siku (kwa USD) na wastani wa siku 365 wa thamani ya utoaji wa kila siku. Kipimo hiki husaidia kubaini vipindi vya msongo au afueni kwa wachimbaji. Kihistoria, thamani zaidi ya 3 imetangulia kushuka kwa thamani ya soko ya BTC, kwani inaonyesha wachimbaji wanapata faida kubwa. Thamani chini ya 0.5 inaonyesha msongo na kihistoria imeashiria viwango vya chini vya soko kwa thamani ya BTC.

Watu wengi wanaamini kwamba ugatuaji wa madaraka unamaanisha kupoteza udhibiti. Hiyo si kweli kabisa. Unaweza kuboresha udhibiti ikiwa utaangalia udhibiti kama udhibiti wa matukio na si watu. Kisha, kadri unavyokuwa na watu wengi zaidi wanaodhibiti matukio - kadri unavyokuwa na watu wengi zaidi wanaojali kuhusu kudhibiti matukio, ndivyo unavyokuwa na watu wengi zaidi wanaofanya kazi kwa bidii ili kuunda matukio yenye manufaa.
Wilbur L. Creech

Mustakabali wa vipimo vya kwenye mnyororo (on-chain metrics) katika uundaji wa data za makro-uchumi una matumaini makubwa, hasa kadri uchumi wa Bitcoin unavyoendelea kukua kwa ukubwa na umuhimu.

Tofauti na viashiria vya jadi vya uchumi ambavyo mara nyingi hutegemea taarifa zilizochelewa, tafiti, au ripoti zisizo wazi, data ya kwenye mnyororo inatoa rekodi za uhamishaji wa thamani kwa wakati halisi, zilizo wazi na zisizoweza kubadilishwa. Kadri Bitcoin inavyozidi kuunganishwa katika biashara ya kimataifa, kiasi cha miamala kwenye mnyororo, shughuli za watumiaji, na mwingiliano wa mtandao vinaweza kuwa viashiria vya wakati halisi vya matumizi ya watumiaji, uhamishaji wa fedha na mtiririko wa mitaji.

Asili ya wazi ya leja ya Bitcoin inamaanisha kwamba mtu yeyote anaweza kutumia data yake kukusanya na kuripoti mwenendo wa makro-uchumi au tofauti bila kutegemea ripoti kutoka vyanzo vya serikali vilivyo katikati au 'rasmi'. Ingawa vipimo vilivyoelezwa katika moduli hii tayari vinatumika kama viashiria vya hisia za wawekezaji na hamu ya kuchukua hatari, siku zijazo vinaweza kuwa mchango muhimu katika miundo mikubwa ya uchumi kuhusu tabia ya soko na watumiaji. Hivi vinaweza kuzalishwa kwa wakati halisi na kutoka mtazamo wa chini kwenda juu, na hivyo kupinga mbinu za kawaida za kujenga miundo ya uchumi.

Hadi sasa, moduli hii imejikita katika kutumia uwazi wa leja ya Bitcoin kukusanya vipimo muhimu kutoka kwa data ya miamala iliyojumlishwa. Hata hivyo, inawezekana kutumia data ya leja na wachunguzi wa block kuchunguza miamala halisi na kufuatilia uhamishaji wa fedha ndani ya mtandao.

Kila mwaka tarehe 22 Mei, jamii ya Bitcoin humkumbuka Laszlo Hanyecz, ambaye alikuwa mtu wa kwanza kuripotiwa kutumia bitcoin kununua bidhaa halisi. Tarehe 18 Mei 2010, Hanyecz alitangaza kwenye jukwaa la Bitcointalk.org kwamba alikuwa anatafuta pizza na alikuwa tayari kulipa kwa BTC. Alitoa BTC 10,000 kwa yeyote ambaye angekubali kufanya muamala huo. Alisubiri kwa siku kadhaa, hadi mwanafunzi wa miaka 19 aitwaye Juma alikubali na kutuma pizza mbili kubwa.

Muamala wa Pizza Day unaweza kuonekana na mtu yeyote na una kitambulisho cha muamala kama ifuatavyo:

a1075db55d416d3ca199f55b6084e2115b9345e16c5cf302fc80e9d5fbf5d48d

Kuingiza kitambulisho hiki cha muamala kwenye mempool.space kunaonyesha yafuatayo:

Tarehe na muda wa muamala: 22 Mei 2010

Ada ya muamala wa mtandao: 99,000,000 sats (wakati huo ilikuwa chini ya senti 1 ya Marekani. Mei 2025, hii ni sawa na TSh 240,000.00)

Urefu wa Block: 57,043

Idadi ya Uthibitisho: 838,645 (hii ni idadi ya block zilizoongezwa kwenye leja baada ya muamala huu)

Idadi ya Ingizo la Muamala: 131

Idadi ya Matokeo ya Muamala: 1

Kubofya kwenye ufunguo wa umma wa matokeo (unaomalizika na XaxFyQ) ambao tunajua ulikuwa wa Juma aliyepokea BTC 10,000 kwa pizza mbili, kunaonyesha yafuatayo:

Anwani hii kwa sasa ina salio la 0.00257879 BTC na inaonekana imehusika kwenye miamala 14, ambapo ya hivi karibuni ilikuwa tarehe 13 Desemba 2024.

8.4.1 Shughuli: Majadiliano ya Kundi

1. Eleza faida (mfano, ukaguzi, uwajibikaji) au hatari (mfano, wasiwasi wa faragha) kwa watu binafsi au biashara kutumia mfumo wa miamala ulio wazi na wa uwazi kama huu.
2. Je, uwazi wa kifedha wa aina hii unaweza kuathiri vipi sekta kama vile misaada, ununuzi wa serikali, uhamishaji wa fedha au utekelezaji wa sheria?
3. Je, mifumo ya benki za jadi inapaswa kutoa kiwango sawa cha uwazi? Je, soko litalazimisha kufanya hivyo?