Czym są pieniądze?

Pieniądze są jednym z największych narzędzi wolności, jakie kiedykolwiek wymyślił człowiek.
Friedrich Hayek

Witamy na kursie My First Bitcoin. W tym module przyjrzymy się fundamentalnemu pytaniu, dlaczego pieniądze są niezbędne w naszym życiu. Zbadamy naturę pieniądza i jego różne formy, aby głębiej zrozumieć jego znaczenie.

Pieniądze to coś, czego używamy na co dzień, ale czy naprawdę rozumiemy, dlaczego ich potrzebujemy i czym one są?

• Dlaczego ludzie wymieniają swój czas na pieniądze?
• Dlaczego niektórzy mają ich więcej niż inni?
• Dlaczego pieniądze są inne w różnych krajach?
• Dlaczego nie możemy po prostu stworzyć ich więcej, kiedy ich potrzebujemy?

Zacznijmy od odpowiedzi na pięć poniższych pytań.

Weź pod uwagę praktyczne zastosowania, takie jak zdobywanie niezbędnych rzeczy, na przykład jedzenia i pożądanych przedmiotów. Staraj się podawać konkretne przykłady, łącząc kreatywność z realizmem.

Dlaczego potrzebujemy pieniędzy?

Czym są pieniądze?

Kto kontroluje pieniądze?

Co nadaje pieniądzom ich „wartość”?

Jakie masz pytania dotyczące pieniędzy?

Dyskusja: Dlaczego potrzebujemy pieniędzy?

Podzielcie się na grupy i:

• Podzielcie się i omówcie odpowiedzi na pierwsze cztery pytania. Zanotujcie ulubione odpowiedzi.
• Podzielcie się odpowiedziami na ostatnie pytanie i zagłosujcie na jedno ulubione pytanie. Zanotujcie wynik.
• Wróćcie do odpowiedzi i pytań na końcu kursu.

Teraz, gdy masz jaśniejsze zrozumienie, dlaczego pieniądze są potrzebne, kolejne moduły przybliżą, czym są pieniądze, jak ewoluowały na przestrzeni czasu, kto na nie wpływa oraz jaka jest ich najnowsza forma. Wracaj do swoich list z pierwszego dnia zajęć, aby dostrzegać powiązania między swoimi spostrzeżeniami a ewolucją tworzenia, definicji i użycia pieniędzy na przestrzeni lat.

Dyskusja: Czym są pieniądze?

• Proszę jeszcze nie jeść cukierka położonego na twojej ławce.
• Kto byłby gotów wymienić swojego cukierka na banknot 1 zł?
• Teraz, niech podniosą rękę ci, którzy nadal byliby gotowi wymienić swojego cukierka na banknot 1 zł z gry Monopoly zamiast swojego cukierka.
• Dlaczego lub dlaczego nie?
• Co sprawia, że jeden banknot jest tak pożądany, a inny wart tyle co nic?
• Co nadaje pieniądzom ich „wartość”?
• Skąd biorą się pieniądze i kto decyduje, ile ich wydrukować?
• Dlaczego nie wydrukować więcej pieniędzy i rozdać ich wszystkim po równo?

Pieniądze są gwarancją, że w przyszłości będziemy mogli mieć to, czego zapragniemy. Chociaż w danej chwili niczego nie potrzebujemy, zapewniają możliwość zaspokojenia nowego pragnienia, gdy się pojawi.
Arystoteles

Czy kiedykolwiek zatrzymałeś się, by zastanowić się, czym tak naprawdę są pieniądze? Albo zastanawiałeś się, co sprawia, że pieniądze są... no właśnie, pieniędzmi? Większość z nas wie, jak ich używać, ale niewielu rozumie, skąd się biorą i jak działają. Pieniądze to w zasadzie sposób wymiany towarów i usług. Reprezentują wartość tych rzeczy w formie, którą można łatwo wymieniać. Pieniądze mogą przyjmować różne formy, takie jak banknoty, monety czy płatności elektroniczne. Zazwyczaj są emitowane i kontrolowane przez rządy lub inne władze, ale pieniądze to znacznie więcej niż tylko fizyczny lub cyfrowy środek wymiany; to jak uniwersalny język, który pozwala nam handlować z ludźmi na całym świecie, nawet jeśli nie mówimy tym samym językiem ani nie mamy tej samej kultury. Możesz być na drugim końcu świata i nadal „mówić” pieniędzmi, kładąc produkt na ladzie i wymieniając go na lokalną walutę lub używając karty płatniczej.

Pieniądze są jak umowa społeczna, która pozwala nam dokonywać wymian bez konieczności polegania na barterze lub szukaniu kogoś, kto akurat chce to, co mamy do zaoferowania. Gdyby jakaś grupa ludzi zaczęła akceptować czekoladę jako zapłatę za większość towarów i usług, czekolada stałaby się pieniędzmi (choć, ponieważ topiłaby się w niektórych częściach świata, moglibyśmy uznać ją za złe pieniądze).

Innymi słowy, same pieniądze nie mają mocy zaspokajania ludzkich potrzeb; są tylko narzędziem, które pozwala nam handlować sprawniej.

Pieniądze reprezentują wartość, ZA pomocą której wymieniane są towary. Pieniądze NIE SĄ wartością, ZA którą wymieniane są towary.

Transakcjatransakcja to wymiana lub przekazanie towarów i usług. Jest to sposób wymiany wartości pomiędzy dwiema lub więcej stronami.

Istnieje wiele różnych rodzajów transakcji, od prostych wymian (takich jak kupno kanapki w barze) po bardziej złożone transakcje finansowe (takie jak zakup domu czy inwestowanie w akcje).

Transakcje mogą być przeprowadzane osobiście, przez telefon, online lub w inny sposób, i mogą obejmować szerokie grono uczestników, w tym osoby prywatne, firmy i instytucje finansowe.

Pieniądze ułatwiają handel, ponieważ wszyscy akceptują je jako ostateczną zapłatę. Pozwalają nam także mierzyć wartość i porównywać różne towary oraz usługi.

Pieniądz pełni jedynie chwilową funkcję w wymianie; a gdy transakcja zostaje ostatecznie zakończona, zawsze okazuje się, że jeden rodzaj towaru został wymieniony na inny.
Jean-Baptiste Say

Jeśli chodzi o kupowanie i sprzedawanie towarów i usług, pieniądz odgrywa kluczową rolę. Pieniądz pełni kilka ważnych funkcji w świecie, takich jak:

Środek przechowywania wartości

Pieniądz powinien zachowywać swoją wartość w czasie, dzięki czemu jest użyteczny jako sposób na oszczędzanie i inwestowanie wartości ludzkiej pracy. Pozwala to ludziom wykorzystywać pieniądz do planowania przyszłości. Więc następnym razem, gdy będziesz odkładać na coś wyjątkowego, pamiętaj, że pieniądz to nie tylko sposób płacenia za rzeczy — to narzędzie, które pomaga planować i inwestować w swoją przyszłość.

Środek wymiany

Dzięki pieniądzom nie musisz szukać osoby, która chce dokładnie tego, co masz do zaoferowania. Zamiast tego możesz użyć pieniędzy, aby kupić i sprzedać wszystko, co chcesz. To sprawia, że handel i wymiana są znacznie wygodniejsze i bardziej efektywne.

Jednostka rozrachunkowa

Pieniądz zapewnia uniwersalny standard mierzenia wartości, który pozwala ludziom wyrażać i porównywać ceny różnych towarów i usług. Dzięki temu rynek jest bardziej efektywny i przejrzysty, a ludzie mogą podejmować świadome decyzje dotyczące tego, co kupić i sprzedać.

Jeśli chciałbyś kupić nowy samochód, mógłbyś porównać ceny w różnych salonach i podjąć świadomą decyzję, który wybrać na podstawie ceny wyrażonej w euro. Bez jednostki rozrachunkowej musiałbyś próbować porównać wartość jednego samochodu do drugiego, używając czegoś innego, na przykład liczby krów, które byłyby warte, lub czasu potrzebnego na wyprodukowanie samochodu.

Te trzy funkcje pozwalają gospodarkom stać się złożonymi i dynamicznymi. Bez pieniędzy znacznie trudniej byłoby kupować i sprzedawać towary i usługi, a nasza gospodarka byłaby znacznie mniej rozwinięta.

Ćwiczenie: Jaką funkcję pieniądza ilustruje ten przykład?

• Ewa postanowiła odkładać część swojej tygodniowej wypłaty, aby kupić szczeniaka
• Adam kupuje dwie porcje pizzy za 8,30 €
• Marek nie może się zdecydować, czy kupić bilety na koncert za 75 €, czy karnet narciarski za 95 €

Pieniądz działa dobrze tylko wtedy, gdy posiada pewne kluczowe cechy. Musi być użyteczny do kupowania i sprzedawania (środek wymiany), oszczędzania na później (środek przechowywania wartości) oraz mierzenia cen (jednostka rozrachunkowa). Te cechy sprawiają, że pieniądz jest niezawodny i ważny.

• Trwałość odnosi się do zdolności pieniądza do opierania się fizycznemu zużyciu i przetrwania przez długi czas. Dzięki temu pieniądz może krążyć w gospodarce w akceptowalnym i rozpoznawalnym stanie. Złoto jest trwałym materiałem, który wytrzymuje zużycie, co czyni je dobrym przykładem cechy trwałości pieniądza.
• Podzielność odnosi się do zdolności pieniądza do dzielenia się na mniejsze jednostki, aby ludzie mogli dokonywać zakupów o różnych wartościach. Banknoty można łatwo podzielić na mniejsze nominały, co czyni je dobrym przykładem cechy podzielności pieniądza.
• Przenośność odnosi się do łatwości, z jaką pieniądz można przenosić i nosić ze sobą. Pozwala to ludziom używać pieniędzy do kupowania i sprzedawania towarów oraz usług bez trudności. Karty kredytowe są przenośne, ponieważ można je łatwo nosić w portfelu lub torebce, co czyni je dobrym przykładem cechy przenośności pieniądza.
• Akceptowalność odnosi się do powszechnej akceptacji pieniądza jako środka płatniczego, dzięki czemu ludzie mogą z pewnością używać go do kupowania i sprzedawania towarów oraz usług. Dolar amerykański jest szeroko akceptowany jako środek płatniczy, co czyni go dobrym przykładem cechy akceptowalności pieniądza.
• Rzadkość odnosi się do tego, jak trudno jest stworzyć więcej jednostek pieniądza, co pomaga utrzymać jego wartość i zapobiega sytuacji, w której musielibyśmy wydawać więcej pieniędzy na zakup tej samej ilości towarów. Znaczki kolekcjonerskie, zwłaszcza rzadkie i cenne, mogą być dobrą formą pieniądza, ponieważ są rzadkie i mogą zyskiwać na wartości z czasem. Kolekcjonerzy znaczków często traktują je jako sposób inwestowania swojego majątku i dywersyfikacji portfela.
• Zamienność odnosi się do wymienialności pieniądza, tak aby jedna jednostka pieniądza była równoważna innej jednostce o tej samej wartości. Pieniądz powinien być jednolity. Monety miedziane są jednolite pod względem rozmiaru i wagi, co czyni je dobrym przykładem cechy jednolitości pieniądza. Jeden grosz to zawsze jeden grosz.

Ćwiczenie

Różne aktywa mają różne właściwości i w różnym stopniu spełniają funkcje pieniądza. Ostatecznie to społeczeństwo decyduje, które aktywo jest używane jako pieniądz, w zależności od tego, jak dobrze dany towar spełnia te funkcje.

Aby określić, jak dobrze różne przedmioty spełniają konkretne cechy pieniądza, możesz ocenić każdy z nich w skali od 1 do 5 dla każdej cechy (0 = Fatalnie; 3 = Średnio; 5 = Doskonale).

Sumując punkty dla każdego przedmiotu, możesz określić, który z nich najlepiej nadaje się do pełnienia funkcji pieniądza.

Skorzystaj z poniższych pytań aby pomóc określić, jak dobrze różne przedmioty w tabeli spełniają cechy pieniądza.

• Trwałość: Czy pieniądz wytrzymuje zużycie i upływ czasu?
• Przenośność: Czy pieniądz można łatwo przenosić i używać w różnych miejscach?
• Zamienność: Czy pieniądz jest wymienialny na inne formy pieniądza?
• Akceptowalność: Czy pieniądz jest powszechnie akceptowany jako środek płatniczy?
• Rzadkość: Czy pieniądz jest rzadki i trudno jest stworzyć go więcej?
• Podzielność: Czy pieniądz można podzielić na mniejsze jednostki?

* Proszę nie wypełniać kolumny dotyczącej Bitcoin; wrócimy do niej później w trakcie kursu.

Pieniądze można podzielić na dwie główne kategorie: fizyczne i cyfrowe.

Pieniądz fizyczny

• Pieniądz towarowy, czyli fizyczny przedmiot, który jest powszechnie ceniony i akceptowany jako środek wymiany.
  • Przykłady: Złoto, srebro, a nawet proch strzelniczy były kiedyś używane jako pieniądz towarowy.
• Pieniądz reprezentatywny, który stanowi roszczenie do fizycznego towaru.
  • Przykład: Certyfikaty srebra można było wymienić na srebro.
• Pieniądz fiducjarny, czyli papierowe banknoty i monety emitowane przez rządy i akceptowane jako środek wymiany.
  • Przykład: Banknoty Rezerwy Federalnej to pieniądz fiducjarny, uznany przez rząd federalny za akceptowalny sposób spłaty długów.

Waluty cyfrowe

Waluty cyfrowe mogą być używane do transakcji online i obejmują pieniądz elektroniczny, stablecoiny oraz kryptowaluty.

Waluty elektroniczne to cyfrowe wersje tradycyjnych walut, takich jak euro czy złoty. Służą do płatności online za pośrednictwem tzw. systemów płatniczych, które przesyłają pieniądze z jednego miejsca do drugiego.

W tradycyjnym systemie finansowym te systemy płatnicze opierają się na pośrednikach, takich jak banki. Pośrednicy ci pobierają opłaty i mają możliwość zatwierdzania, opóźniania lub cofania transakcji.

Typowe przykłady tych systemów to sieci kart płatniczych, które obsługują płatności kartami debetowymi i kredytowymi, oraz portfele cyfrowe, które przechowują pieniądze i umożliwiają użytkownikom wysyłanie oraz odbieranie płatności.

• Cyfrowe waluty banku centralnego (CBDC): Cyfrowe wersje waluty krajowej, emitowane i kontrolowane przez bank centralny.
• Stablecoiny: Waluty cyfrowe zaprojektowane tak, aby utrzymywać stabilną wartość, zwykle powiązaną z aktywem takim jak dolar amerykański.
• Kryptowaluty: Rodzaj waluty cyfrowej. Niektóre są zdecentralizowane, co oznacza, że żadna pojedyncza grupa ich nie kontroluje, podczas gdy inne są bardziej scentralizowane.

Kluczową ideą stojącą za niektórymi walutami cyfrowymi jest eliminacja pośredników. Może to usprawnić transakcje i zmniejszyć koncentrację władzy. Celem jest stworzenie systemu działającego bardziej jak internet, gdzie kontrola jest rozproszona, a nie skupiona w jednym ośrodku.

Wyobraź sobie, że utknąłeś na pustyni i masz tylko jedną butelkę wody. Jesteś spragniony i rozpaczliwie chcesz się napić, ale wiesz też, że będziesz potrzebować tej wody, aby przetrwać, dopóki nie znajdziesz więcej. To klasyczny przykład niedoboru: masz ograniczoną ilość zasobu (wody) i musisz podejmować decyzje, jak najlepiej go wykorzystać.

W takiej sytuacji możesz zdecydować się na racjonowanie wody i pić małe łyki przez dłuższy czas, aby starczyła na jak najdłużej. Alternatywnie możesz wypić jak najwięcej naraz, zaspokajając pragnienie chwilowo, ale taki zastrzyk nawodnienia może nie wystarczyć, by dać ci energię do znalezienia kolejnej wody w przyszłości. Bez względu na to, którą opcję wybierzesz, stajesz przed trudną decyzją.

Niedobór dotyczy wszystkich zasobów, nie tylko wody. Niezależnie czy chodzi o pieniądze, czas, a nawet miłość i uwagę, nieustannie musimy podejmować decyzje, jak rozdzielić nasze ograniczone zasoby.

Niedobór zmusza nas do rozważania zalet i wad sposobu wykorzystania naszych zasobów oraz dokonywania kompromisów.

Istnieją dwa rodzaje niedoboru

• Sztuczny niedobór, znany również jako scentralizowany niedobór, obejmuje takie rzeczy jak limitowane edycje torebek projektantów, rzadkie karty sportowe czy numerowane dzieła sztuki. Te można łatwo
• Naturalny niedobór, znany również jako zdecentralizowany niedobór, obejmuje takie rzeczy jak nieruchomości nad morzem czy metale szlachetne, takie jak złoto. Są one trudniejsze do podrobienia lub powielenia.

Główna różnica między nimi to kontrola.

Scentralizowany niedobór jest ustalany przez jeden podmiot, na przykład firmę lub rząd, podczas gdy zdecentralizowany niedobór nie jest kontrolowany przez nikogo. Przykładem scentralizowanego niedoboru są luksusowe, limitowane produkty modowe, takie jak torebki czy buty sportowe: wyprodukowanie kolejnych 1000 sztuk byłoby dla firmy praktycznie bezkosztowe, ale wysoka cena jest kontrolowana przez sztucznie ustalony niedobór. To kontrola firmy nad liczbą egzemplarzy decyduje o ich wartości. Z kolei jedynym sposobem na znalezienie i wykorzystanie soli, muszli czy złota jest włożenie znacznego wysiłku i energii (czyli „pracy”). W przypadku tych naturalnie rzadkich zasobów taki wydatek ma sens ekonomiczny tylko wtedy, gdy powstały produkt jest wysoko ceniony.

Żadna osoba ani grupa nie kontroluje ceny naturalnie występującego zasobu, aby wpływać na jego cenę, lecz jest odwrotnie: to popyt na ten towar na rynku decyduje, czy warto poświęcić energię na wydobycie większej ilości.

Niedobór wpływa na nasze wybory. Zrozumienie go może poprawić nasze podejmowanie decyzji: często stoimy przed wyborem między natychmiastową korzyścią a długoterminowymi zyskami, a te kompromisy kształtują naszą drogę do osiągania celów.

Przykład preferencji czasowej

Masz możliwość otrzymania 100 zł dzisiaj lub 110 zł za rok. Jeśli masz wysoką preferencję czasową, możesz wybrać 100 zł teraz, ponieważ bardziej cenisz posiadanie tych pieniędzy od razu niż korzyści z poczekania roku na dodatkowe 10 zł. Z drugiej strony, jeśli masz niską preferencję czasową, wolisz poczekać na większą nagrodę, ponieważ bardziej skupiasz się na długoterminowym planowaniu i mniej zależy ci na natychmiastowej gratyfikacji.

Preferencja czasowa odnosi się do idei, że ludzie zazwyczaj wolą mieć coś TERAZ niż później.

Wracając do wcześniejszego przykładu z butelką wody na pustyni, wypicie całej wody od razu, nawet jeśli oznacza to, że nie zostanie ci nic na później, pokazuje wysoką preferencję czasową: pragnienie, które czujesz w tej chwili, jest tak silne, że pomijasz pragnienie, które możesz odczuwać w przyszłości, na rzecz zaspokojenia obecnego. To całkowicie naturalne: mamy tendencję do wybierania natychmiastowej gratyfikacji zamiast obecnego wyrzeczenia dla przyszłej korzyści, ponieważ przyszłość zawsze jest niepewna.

Próba racjonowania wody poprzez picie małych łyków naraz pokazuje natomiast niższą preferencję czasową i racjonalne gospodarowanie rzadkim zasobem. Oznacza to, że jesteś gotów odłożyć zaspokojenie pragnienia teraz, aby zwiększyć swoje szanse na przetrwanie w dłuższej perspektywie. To nie przychodzi naturalnie i wymaga znacznego wysiłku, samokontroli i myślenia o przyszłości.

Koszt alternatywny odnosi się do wartości najlepszego z odrzuconych rozwiązań, z którego rezygnujesz, podejmując decyzję. Każda decyzja wiąże się z kompromisami, a więc każda decyzja niesie za sobą koszt alternatywny.

W przykładzie z pustynią, kosztem alternatywnym wypicia całej wody od razu są korzyści dla przetrwania, które uzyskałbyś, racjonując wodę i używając jej przez dłuższy czas.

Załóżmy, że decydujesz się racjonować wodę i pić małe łyki przez dłuższy czas. Dzięki temu masz energię i nawodnienie potrzebne do poszukiwania kolejnej wody. Podczas poszukiwań natrafiasz na kaktusa, który zawiera niewielką ilość wody. To niewiele, ale wystarczy, by chwilowo ugasić pragnienie. Gdybyś zdecydował się wypić całą wodę naraz, być może nie miałbyś energii, by szukać dalej i znaleźć kaktusa.

W tym przypadku kosztem alternatywnym wypicia całej wody naraz byłaby utrata szansy na znalezienie kaktusa i uzyskanie dodatkowego nawodnienia.

Ten przykład pokazuje, że koszt alternatywny obejmuje nie tylko bezpośredni kompromis między dwiema opcjami, ale także potencjalne przyszłe możliwości, które mogą zostać zyskane lub utracone w wyniku naszych wyborów.

Nasza gotowość do rezygnacji z większej nagrody w przyszłości na rzecz mniejszej nagrody teraz jest kształtowana przez naszą preferencję czasową, czyli to, jak bardzo cenimy natychmiastową gratyfikację w porównaniu z długoterminowym planowaniem.

Aktywność: Preferencja czasowa

1. Posłuchaj wyjaśnienia nauczyciela dotyczącego wyboru słodyczy.
2. Zdecyduj, czy chcesz otrzymać małego cukierka lub piankę teraz, czy poczekać do końca lekcji, aby dostać dwa cukierki lub większego, bardziej pożądanego cukierka.
3. Zadeklaruj swoją decyzję i poinformuj nauczyciela o swoim wyborze. Odbierz cukierka od razu lub na końcu lekcji, w zależności od swojej decyzji.
4. Weź udział w dyskusji klasowej na temat tej aktywności, zastanawiając się nad swoim procesem podejmowania decyzji i pojęciem preferencji czasowej.

Podsumowanie i dyskusja

• Jakie czynniki wpłynęły na twoją decyzję, by wziąć cukierka teraz lub poczekać na większą nagrodę później?
• Jak się czujesz ze swoją decyzją teraz, gdy aktywność się skończyła?
• Czy potrafisz podać przykłady z życia, gdzie wysoka preferencja czasowa może być szkodliwa, a niska korzystna?
• Jakie mogą być potencjalne konsekwencje wyboru wysokiej preferencji czasowej zamiast niskiej?

Zasoby

What is Money?

Obejrzyj ten krótki film!